Buxoro amirligi
Buxoro amirligi
Buxoro amirligi — (1756-yil 12-dekabr — 1920-yil 2-sentyabr) özbek sulolasi aştarxoniylar örniga kelgan özbek manğitlar sulolasi vakillari özlarini amir deb ataşgan. Şunga köra, davlat Buxoro Amirligi deb atala boşlangan. 1920-yil Buxoro bosqini natijasida tugatilgan.
1758-yilda Rahimbiy vafotidan söng manğitlar amirlik taxtiga uning amakisi Miyonköl hokimi Doniyolbiy (1758—1785-yillar) nomzodini surişadi. Lekin u qatʼiy markaziy hokimiyatni saqlab qololmadi. Manğitlarning tarafdorlari va ğanimlari örtasidagi özaro janjallar, joylardagi hokimlarning mustaqillikka bölgan intilişlari ön yillarga çözilib ketdi. 1784-yili Doniyolbiyning böşligidan norozi bölgan Buxoro ahli qözğolon kötardi va amir hokimiyatni öğli Şohmurodga (1785-1800-yillar) topşirdi.
Şohmurod yangiliklarni Arkda saroy ahli guvohligida ikkita poraxör yirik amaldor — Davlat quşbegi va Nizomiddin qozikalonni qatl etişdan boşladi. Şundan söng Şohmurod Buxoro ahliga ularni bir neça soliqdan ozod etuvçi imtiyozli hujjatni tantanali tarzda topşirdi. Hujjatning matni toş lavhada kesilgan bölib, u katta jome masjidining ayvoniga örnatildi. Şohmurod “jöl” deb nomlangan va uruş holatida qöşin saqlaş maqsadida foydalaniladigan yangi soliq turini joriy qildi. Hokimiyatni öz qölida jamlab olgaç, u xonlik unvonidan voz keçdi va amirlik darajasida qoldi. Taxtga esa Şohmurod Çingizxon avlodlaridan bölgan Donişmandçini, keyinroq esa Abulğozini kötardi, lekin ular amalda hokimiyatga ega emasdilar. 1785-yili Şohmurod pul islohotini ötkazdi hamda 0,7 misqollik (3,36 g) töla qimmatli kumuş tangalar va bir xil şakldagi oltin tangalarni zarb etişni yölga qöydi. U sud mahkamasiga ham şaxsan rahbarlik qildi. Şohmurod Buxoro amirligi tarkibiga Amudaryoning çap sohilidagi hududlarni, jumladan, Balx va Marvni qaytardi. 1786-yili u Karmanada xalq qözğolonini bosdirdi, keyin Şahrisabz va Xöjandga muvaffaqiyatli yurişlarni amalga oşirdi. Şohmurod afğon hukmdori Temurşohdan ustun kelib, asosan özbeklar va tojiklar yaşaydigan janubiy Turkistonni öz qaramoğida saqlab qolişga erişdi.
Amir Haydar (1800—1826-yillar.) otasidan söng taxtga ötirgan vaqtda butun Mavorounnahr uning hukmiga böysinar edi. Haydarning taxtga kötarilişi ommaviy qözğolonlar va qatllar bilan töğri keldi. 1800-yili Marv turkmanlari boş kötarişdi. Içki janjallarga köp ötmasdan Qöqon bilan Öratepa uçun uruş qöşildi. Haydar uşbu şaharni tasarrufida saqlab qolişga muvaffaq böldi. Amir Haydar davrida siyosiy tizim yakka hokimiyatçilik tomon intilayotgan markazlaşgan monarxiyadan taşkil topgan edi. Amirga 4 ming kişigaça yetadigan byurokratik mahkama xizmat qilardi. Armiyaning miqdori oşdi. Faqat Buxoroning özida 35 ming harbiydan iborat qöşin turardi. Ahmad Donişning yozib qoldirişiça, amir Haydar boşqaruv vaqtiga “har 3-6 oyda yuzaga keladigan töxtovsiz feodal uruşlar davri” deya baho beriş mumkin.
1860-yilning oktabr oyida Amir Nasrullo vafotidan söng taxtga ugli Muzaffar çiqdi. Muzaffarning hukmronlik davri Rossiyaning Örta Osiyo xonliklariga qarşi harbiy harakatlari kuçaygan davrga tögri keladi. Muzaffar qöşini bilan general Romanovskiy boşçiligidagi Rossiya qarbiy kuçlari örtasidagi dastlabki töqnaşuv Jizzax bilan Öratepa örtasidagi Erjar (Maydayulğun)da bölib, unda Buxoro qöşini mağlubiyatga uçragan (1866.8.05). 1868-yilning may oyida Çupon ota tepaliklarida Buxoro qöşinlari Kaufman qöşinidan engildi. 2—3-iyunda Zirabuloq jangiaya mağlubiyatga uçragaç, 1868-yil 23-iyunda Samarqandda imzolangan Rossiya—Buxoro sulh şartnomasiga köra, Buxoro amirligi Rossiyaga tobe bölib qolgan.
Amir Muzaffarning özi şoir Alişer Navoiy ijodiga muxlis bölgan va 1872-yilda Buyuk Britaniya qiroliçasi Viktoriyaga Navoiyning “Devoni” qölyozmasini taqdim etgan.
1868-yil iyuldan 1885-yilda vafotigaça amir Rossiya imperiyasi bilan tinç munosabatlarni davom ettirdi. Unga bir qator elçilar yuborilgan: Nosoviç, Kostenko va Petrovskiy. Elçilarni kutib oliş marosimlari özbek tilida ötkazilar edi. Tantana xizmatkorlari — udayçilar aytardilar: “Hazrati Amirni Xudo Muzafar Mansur qilsun” (yaʼni: Xudo buyuk amirni qudratli va ğolib qilsin)
Buxoro amiri huquqiy jihatdan mustaqil hukmdor sanalsa ham, haqiqatda rus podşosiga qaram edi. Amir va uning amaldorlariga qarşi xalq harakatlari podşo Rossiyasi qöşinlari yordamida bostirilar edi. Amir Abdulahad rus podşosining generaladʼyutanti hisoblangan. Uning davrida rus maʼmurlari amirlikda katta imtiyozlarga ega bölgan. Amirlik yerlaridan ötgan temir yöl böylariga rus aholisi keltirilib joylaştirildi. Buxoro Afgoniston çegarasining muhofazasi bilan ham rus qöşinlari şuğullangan.
1910-yilda otasi Abdulahad Xon vafot etadi. Taxtga 1910-yilda ötirdi. Öşa yili Rossiya Imperiyasi Imperatori Nikolay II tomonidan Oliy martabaga kötariladi. 1911-yilda Said Olimxonga Hazrati Oliylari Imperator Svitasida general-mayor unvoni beriladi.
Boşqaruvining boşida u sovğalar olmasligini, boşqa vazir va boşliqlarga pora olişni man etişini va soliqçilar va boşliqlarni xalqdan olgan soliqni öz manfaatlarida qöllamaslikni amr etdi. Biroq vaqt ötib vaziyat özgarib ketdi, uşbu intrigalar oqibatida yangi qonunlar çiqarmoqçi bölganlar Moskva va Qozonga yuborildi. Said Olimxon esa boşqaruvini anʼanaviy tarzda davom ettirdi.
1913-yil 22-fevralda Sayyid Olimxon Xiva xoni Asfandiyorxon bilan birgalikda Peterburgdagi birinçi jome masjidining oçilişida iştirok etdi.[5]
Buxoro amirligi Rossiya Imperiyasiga qaram hisoblansada Said Olimxon öz davlatida Amir maqomiga ega edi. Said Olimxinning pullariga Sankt-Peterburgda Masjid va Buxoro Amiri Uyi qurildi. 1915-yilning 30-dekabr kuni general-leytenent maqomiga ega böldi va Ter Kazaklari qöşinida general-adyutant maqomigaça kötarildi.
Buxoro amirligining podşo Rossiyasiga tobeligi amir Olimxon zamonida (1910—20) yanada ortdi. Amirlikda yettita rus xususiy bankining şuʼbasi iş olib borardi. Birinçi jahon uruşi boşlanişi bilan amirlik aholisining ahvoli yanada oğirlaşdi. Xuddi şu davrga kelib jadidlik harakati asosida yoş buxoroliklar partiyasi faoliyati kuçaydi. 1917-yil Fevral inqilobi munosabati bilan bu partiya amirlikni podşo Rossiyasi böyinturuğidan qutqaziş, baʼzi islohotlar ötkaziş işiga kirişdi. Yoş buxoroliklar rus bolşeviklari bilan hamkorlikda 1918-yil martida amir hukumatini ağdarişga urindilar. Ammo bu harakat muvaffaqiyatsizlikka uçradi. 1920-yil 2-sentabrda Buxoro bosqini natijasida amirlik tugatildi.
Amir Haydar (1800-1826) davrida özbek uruğidan bölgan manğit uruğining vakili oliy qöşbegi Ötkurbiy qöşbegi Hakimbiyning öğli katta taʼsirga ega böldi. 1800-yilda Qarşiga bek etib tayinlangan, söngra qöşbegi — amirlikning boş vaziri bölgan va bu vazifalarni 1802—1838-yillarda, jumladan, amir Nasrullo (1827—1860) davrida ham bajargan.
Vitkeviçning yozişiça, 1835-yilda Nasrullo hokimiyatiga barça buxoroliklar va amirning özidan boyroq hisoblangan Hakim qöşbegi kuçli taʼsir körsatadi. U boş vazir hisoblangan. Bozorda xonga olib borib turgan, xamirturuşsiz nonni şaxsan özi tanlagan va sanagan; xon zaharlanmasligi uçun har kuni xonning ovqati va içimlik suvini maxsus idişda tayyorlagan.
Buxoro amirligida aravalar yöli kam bölib, ular asosan mamlakatning şimoliy va şimoli-ğarbiy qismlarida takomillaşgan. Arava bilan aloqa — yuqori va keng yönalişli, aloqasi oğir yönalişlariga esa mukammal moslaştirilgan ikki ğildirakli aravalarda amalga oşirilgan. Karvon yöllari böylab yuklarni taşiş tuyalar yordamida amalga oşirilgan, toğ yöllari böylab yuklar eşak va otlarda taşilgan. Aloqa yöllariga kelsak, Hisor tizmasi xonlikni 2 qismga ajratgan; uning şimoliy va şimoli-ğarbiy qismida yuklarni taşiş aravalarda va qisman ot-ulovda amalga oşirilgan, lekin tizma janubida — faqat ot-ulov usulida, bu bir tomondan hududning past rivojlanganligi, ikkinçidan, ötiş qiyin bölgan toğ yöllari bilan izohlanadi. Xonlikdagi deyarli barça asosiy yöllar Buxoro şahridan boşlanib, xonlikdagi turli markazlar bilan ham, qöşni davlatlar bilan ham aloqa örnatişga xizmat qilgan.
Ulardan eng muhimlari:
1) Buxorodan Qarşi, Ğuzor, Denov, Hisordan Baljuvongaça — 612 verst;
2) Qarşi va Xöja Solih orqali Balxgaça — 390 verst;
3) Kerki va Andxöy tumani orqali Maymanagaça — 530 verst;
4) Qarşidan Jom orqali Samarqandgaça — 143 verst.
Rossiya Turkistonidan Amudaryogaça bölgan eng qisqa yöl — 346 verst bölib Jom orqali Kalifga olib boradi, aloqa esa aravalarda (joylarda qiyinçilik bilan) amalga oşiriladi; Kalifda Amudaryo ustidan ötiş joyi bor, uning kengligi kiçik (167 sajen), bu yerda katta çuqurlik bölib, oqim juda tez. Boşqa ötiş joylaridan Balx, Mozori Şarif va Kobulga olib boradigan Çuşka-Ğuzor va Şir-Oba diqqatga sazovordir. Bu yöllardan taşqari Amudaryo böylab aloqa Amudaryo flotiliyasining paroxodlarida va qayiqlarda amalga oşirilgan. Amudaryo flotiliyasi har biri 530 ta indikatorli 2 ta paroxod va 10 000 pudgaça yuk kötaruvçi ikkita temir barjadan iborat bölgan. Uşbu kemalar qöllanadigan Petro-Aleksandrovsk, Çorjöy va Kerki örtasidagi aloqa qoniqarsiz; paroxodlarning haddan taşqari kengligi (2½ fut), Amudaryoning özgaruvçan özani, tez oqimi va boşqalar aloqani sekinlaştirgan. Uzunligi 345 verst bölgan Transkaspiy temir yölining Samarqand qismi deyarli butunlay Buxoro amirligi çegaralarida bölib, bu uning Rossiya va Fors bilan savdo aloqalarini rivojlantirişga juda foydali taʼsir körsatgan.
Dastlab Buxoro qöşini faqat çavandozlar, asosan özbeklar, turkmanlar va arablardan iborat bölgan bölsa, 1837-yilgi harbiy islohot natijasida sarboz — piyoda askarlar paydo bölgan. Buxoro amirligining qurolli kuçlari doimiy qöşin (Laşkarak) va zaruratga qarab çaqiriladigan mirşablar (Navkarak) dan iborat bölgan. Uruş (ğazavot) eʼlon qilingan taqdirda, qurol kötarişga qodir bölgan barça musulmonlar xizmatga çaqirilgan.
Piyoda qöşin amir qöriqçilarining 2 ta rotasi va beş rotadan iborat 13 ta saf batalyon (sarbozilar), jami 14 ming kişidan taşkil topgan. Piyoda qöşinlarining qurollari qisman silliq, qisman nayzali-piçoqli miltiq qurollaridan iborat bölgan. Bundan taşqari, köplab eski gugurtli va çaqmoqli qurollar mavjud bölgan. Otliq askar 20 ta polk (10 000 kişilik) galabotirdan iborat bölib, ular haqiqiy otliq qöşinni taşkil qilgan va 8 polk (4000) xasabardorlardan iborat bölib, falkonetlar bilan qurollangan otliq miltiqçilarga öxşagan. Artilleriya 20 ta quroldan iborat edi. Buxoro şahrida töp quyiş, porox zavodi bölgan. Harbiy xizmatçilarga taʼminot qisman pul şaklida, qisman natura şaklida maʼlum miqdorda buğdoyni botmon miqdorida berilgan.