Eftaliylar davlati
Eftaliylar davlati
Eftaliylar davlati, tarixda “Oq hunlar” (G’arbiy hun) nomi bilan mashhur bo‘lgan ko‘chmanchi imperiya, V–VI asrlarda Markaziy Osiyo, Xuroson, Afg‘oniston va Shimoliy Hindiston hududlarida yirik siyosiy kuch sifatida shakllangan. Bu davlat o‘zining harbiy qudrati, savdo yo‘llarini nazorat qilishi va madaniy xilma-xilligiga ko‘ra o‘sha davrning eng muhim kuchlaridan biri bo‘lgan. Eftaliylarning tarix sahnasiga chiqishi, ulkan hududlarni egallashi va keyinchalik inqirozga yuz tutishi mintaqa tarixida chuqur iz qoldirgan.
Tarixiy manbalarga ko‘ra, eftaliylar dastlab Sirdaryo va Amudaryo oralig‘ida yashagan ko‘chmanchi qabilalardan iborat bo‘lgan. Ularning kelib chiqishi haqida turli fikrlar mavjud: ba’zi tadqiqotchilar ularni turkiy xalqlar bilan bog‘lashsa, boshqalar ularni turkiy, eroniy va boshqa ko‘chmanchi qabilalar aralashmasi deb hisoblaydi. V asr boshlariga kelib, eftaliylar kuchayib, janubga — Xuroson va Shimoliy Hindiston tomon kengaya boshlaganlar. Bu davr ularning siyosiy maydonda jiddiy kuchga aylangan davri hisoblanadi.
Eftaliylarning tezkor ravishda qudratga erishishida harbiy kuchning o‘rni beqiyos bo‘lgan. Ular o‘z davrining eng chaqqon va harakatchan otliq qo‘shinlariga ega bo‘lib, yengil zirh va ko‘chmanchi jang taktikalaridan ustalik bilan foydalanganlar. Aynan shu ustunliklari tufayli ular Buyuk Ipak yo‘lining muhim qismiga nazorat o‘rnatib, iqtisodiy jihatdan ham kuchga ega bo‘lishgan. Ipak, ziravorlar, qimmatbaho toshlar va metall buyumlar savdosi eftaliylar davlatining boylik manbalaridan biri bo‘lgan.
Eftaliylar davlatining eng qudratli davri V asr oxiri va VI asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Bu davrda ular Shimoliy Hindistonda keng hududlarni egallab, Gupta imperiyasini jiddiy zaiflashtirgan. Toroman va uning o‘g‘li Mixirakula eftaliylarning eng mashhur hukmdorlaridan bo‘lib, Hindiston shimolidagi siyosiy jarayonlarda katta ta’sir ko‘rsatishgan. Shu bilan birga, eftaliylar Sosoniylar imperiyasi bilan ham murakkab munosabatlarda bo‘lgan. 484-yilda ular Sosoniylar shohi Peroz I qo‘shinlarini yengib, Forsni ma’lum muddat o‘z hukmronligini tan olishga majbur qilgan.
Eftaliylar madaniy jihatdan ham o‘ziga xos davlat edi. Ularning hududida buddaviylik, zardushtiylik va mahalliy diniy e’tiqodlar birga mavjud bo‘lgan. Arxeologik topilmalarda buddaviy tasvirlar, turli yozuv tizimlari — pahlaviy, sanskrit va mahalliy belgilar uchrashi madaniy almashinuvning keng ko‘lamda kechganidan dalolat beradi. Bu esa eftaliylar davlatining madaniy jihatdan boy va rang-barang bo‘lganini ko‘rsatadi.
Shunga qaramay, VI asrning ikkinchi yarmiga kelib eftaliylar davlatida inqiroz kuchaydi. Katta hududlarni boshqarish qiyinlashdi, mahalliy hokimlar mustaqillikka intila boshladi. Eng asosiy zarba esa Turk xoqonligi va Sosoniylar o‘rtasidagi ittifoq natijasida berildi. 557-yilda ular eftaliylar qo‘shinlarini tor-mor etib, davlatni butunlay parchalatib yubordi. Buyuk Ipak yo‘li ustidan nazoratning yo‘qolishi esa eftaliylar iqtisodiy qudratining pasayishiga olib keldi. Natijada, kuchli imperiya qisqa vaqt ichida yemirilgan bo‘lsa-da, eftaliy qabilalari keyinchalik boshqa turkiy va eroniy xalqlar tarkibiga singib ketgan.
Xulosa qilib aytganda, Eftaliylar davlati qisqa vaqt hukmronlik qilgan bo‘lsa-da, Markaziy Osiyo va qo‘shni mintaqalarning harbiy, siyosiy va madaniy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ularning ko‘chmanchi harbiy san’ati, savdo strategiyasi va madaniy merosi bugun ham tarixchilar tomonidan o‘rganilmoqda. Eftaliylar davlati tarixdagi yirik va ta’sirchan imperiyalardan biri bo‘lib, uning izlari mintaqaning keyingi taraqqiyotiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.