O'zbekiston Respublikasi

   Mustaqillikkacha boʻlgan vaziyat

   Oʻzbekiston hududi XX asr davomida Sovet Ittifoqi tarkibida boʻlib, rasmiy jihatdan “ittifoqdosh respublika” deb atalgan boʻlsa-da, amalda siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy hayot Markaz – Moskva tomonidan boshqarilardi. Mahalliy resurslar va mehnat asosan umumittifoq manfaatlari yoʻlida safarbar qilinar, lekin qarorlar qabul qilish jarayonida xalqning oʻz ovozi deyarli eshitilmasdi. Paxtaga biryoqlama ixtisoslashuv, sanoatning yuqori texnologiyali tarmoqlariga yetarlicha eʼtibor berilmagani, ekologik fojialar – xususan, Orol dengizining qurishi, yer va suvlarning zaharlanishi – butun mintaqa uchun ogʻir oqibatlar keltirdi. Aholining kundalik turmushida taʼminotdagi uzilishlar, navbatlar, isteʼmol tovarlari tanqisligi, yashash sharoitining murakkabligi sezilib turgan boʻlsa-da, markazlashtirilgan targʻibot tizimi bu holatni “rejali xoʻjalikning muvaffaqiyati” sifatida koʻrsatishga urinardi. Milliy til, tarixiy xotira va diniy qadriyatlar ham cheklangan: oʻzbek tilining mavqei amalda past darajada qolgan, koʻplab tarixiy shaxslar va voqealar biryoqlama yoki butunlay boshqa talqinda yoritilgan, din esa koʻpincha faqat rasmiy nazorat ostida saqlanadigan “marosimiy hodisa” sifatida koʻrilgan.

   Shu sharoitda xalqning siyosiy faolligi va mustaqil tashabbuslari keskin chegaralangan boʻlsa-da, ich-ichidan milliy oʻzlikni saqlash va kelajakda erkinlikka intilish kayfiyati soʻnmagan. Adabiyot, sanʼat, sheʼriyat va ogʻzaki ijod orqali milliy gʻurur, erkinlik, adolat haqidagi orzular xalq qalbida yashab kelgan. Aynan shu ichki ruhiy tayyorgarlik, tarixiy xotira va oʻzligini yoʻqotmaslikka boʻlgan irada keyinchalik mustaqillik davrida yangi davlatchiligimiz uchun maʼnaviy poydevor vazifasini bajardi.

   Mustaqillik uchun harakatlar va Mustaqillik

   1980-yillarning oxirida Sovet Ittifoqi siyosiy-inqiroziy jarayonga yuz tutdi. “Qayta qurish” va “oshkoralik” siyosati natijasida odamlar oʻz muammolari haqida ochiq gapira boshladi, ekologik fojialar, iqtisodiy tanglik, adolatsizlik va milliy respublikalarning haq-huquqlari borasidagi savollar tobora keskinlashdi. Oʻzbekistonda ham milliy oʻzlikni anglash kuchaydi: til, tarix, madaniyat, din va mustaqil taraqqiyot gʻoyasi asta-sekin jamiyat ongida aniqroq shakl ola boshladi. Oʻzbek tiliga davlat tili maqomining berilishi, milliy qadriyatlar va urf-odatlarga nisbatan munosabatning oʻzgarishi, tarixiy shaxslar merosini qayta baholash jarayoni boshlanishi – bularning barchasi siyosiy mustaqillikka olib boruvchi maʼnaviy-siyosiy qadamlar edi.

   Markaziy hokimiyat zaiflashgani sari respublikalar oʻz taqdirini oʻzi belgilash masalasini kun tartibiga qoʻya boshladi. Oʻzbekiston ham bu jarayonning faol ishtirokchisiga aylandi. Mustaqil iqtisodiy siyosat yuritish, resurslar ustidan oʻz nazoratini oʻrnatish, xalqaro aloqalarni bevosita yoʻlga qoʻyish zarurati tobora ravshanlashib bordi. Nihoyat, 1991-yil 31-avgust kuni Oʻzbekiston Respublikasi davlat mustaqilligini eʼlon qildi va 1-sentabr Mustaqillik kuni sifatida belgilandi. Shu tariqa uzoq yillar davomida yirik imperiya tarkibida boʻlib kelgan xalq oʻz suverenitetini, oʻz davlatini, oʻz bayrogʻini, gerbini va madhiyasini tikladi.

   Bu qadam oddiy siyosiy deklaratsiya emas edi. U oʻnlab yillar davomida yigʻilib kelgan iqtisodiy, ijtimoiy, maʼnaviy muammolarni endi oʻzi hal qilishi kerak boʻlgan xalqning masʼuliyatli tanlovi edi. Mustaqillik – erkinlik bilan birga javobgarlikni ham yuklaydigan tarixiy burilish boʻlib, aynan o‘sha pallada qabul qilingan qarorlar hozirgi davlatchiligimizning strategik yo‘nalishlarini belgilab berdi.

   Mustaqillikning dastlabki davrida oyoqqa turish

   Mustaqillik eʼlon qilingach, Oʻzbekiston juda murakkab oʻtish davriga qadam qoʻydi. Sobiq ittifoqdan meros boʻlib qolgan markazlashgan reja iqtisodiyoti, bozor munosabatlaridan uzoq turgan xoʻjalik tizimi, ishlab chiqarish zanjirlarining uzilishi, sobiq ittifoq bozorlarining qisqa fursatda parchalanishi iqtisodiy hayotni keskin sinovga soldi. Kun tartibiga yangi savollar chiqdi: milliy valyutani joriy etish, davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishni qanday amalga oshirish, aholining ijtimoiy himoyasini qanday saqlab qolish, narxlarning erkinlashtirilishi sharoitida kambagʻallik va ishsizlikning keskin oʻsishiga yoʻl qoʻymaslik, oziq-ovqat va energetik xavfsizlikni taʼminlash va hokazo.

   Shunday sharoitda iqtisodiy islohotlar bosqichma-bosqich, “shok terapiyasi”dan koʻra, ijtimoiy barqarorlikni asrashni ustuvor qoʻygan yoʻl bilan amalga oshirildi. Qishloq xoʻjaligida paxta bilan birga gʻallachilikni rivojlantirish, “gʻalla mustaqilligi”ga erishish, oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash maqsad qilindi. Energetika va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, sanoatni qayta qurish, milliy valyuta – soʻmni joriy etish, davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish dasturlarini bosqichma-bosqich amalga oshirish Oʻzbekistonning oʻz oyoqda turish jarayonining asosiy yoʻnalishlari boʻldi. Bu davrda qilinadigan har bir xato butun tizimni inqirozga olib kelishi mumkin edi, shuning uchun ham ehtiyotkor, lekin izchil siyosat tanlandi.

   Ogʻir sinovlar, turli ichki va tashqi bosimlarga qaramay, iqtisodiy tizim asta-sekin yangi sharoitga moslashdi. Aholining turmush darajasini saqlab qolish, ijtimoiy infratuzilmani – maktab, shifoxona, kommunal xizmatlarni izdan chiqarmaslik, fan-taʼlim va madaniyat tizimini saqlab qolish boʻyicha katta kuch sarflandi. Aynan shu bosqich mamlakatni iqtisodiy va ijtimoiy tanazzuldan asrab qolgan eng masʼuliyatli davr boʻldi. Bu davrdagi ogʻir tajriba va saboqlar keyinchalik chuqurroq islohotlar uchun asosiy tayanch vazifasini oʻtadi.

   Davlatchilikni mustahkamlash

   Oʻtish davrining eng muhim vazifalaridan biri – mustaqil Oʻzbekiston davlatining siyosiy-huquqiy va institutsional poydevorini mustahkamlash edi. Yangi Konstitutsiyaning qabul qilinishi, hokimiyat tarmoqlari – qonun chiqaruvchi, ijroiya va sud hokimiyatining shakllanishi, markaz va hududlar oʻrtasidagi munosabatlarni belgilovchi tizimning yaratilishi, milliy armiyaning tuzilishi, xavfsizlik va huquq-tartibot organlarining qayta tashkil etilishi – bularning barchasi davlatchiligimizni mustahkamlash jarayonining bir qismi boʻldi. Tarixning avvalgi davrlarida shakllangan davlatlarning tajribasi, xususan, Temuriylar, Xorazmshohlar, Qoraxoniylar davridan olingan ibratlar va saboqlar ham zamonaviy davlatchilik qurilishida maʼlum maʼnoda maʼnaviy manba boʻlib xizmat qildi.

   Davlat mustaqil tashqi siyosat yurita boshladi: xalqaro tashkilotlar – BMT, MDH, SHHT, MDB doirasidagi tuzilmalar, Islom hamkorlik tashkiloti va boshqa ko‘plab platformalarda Oʻzbekiston oʻz manfaatlarini himoya qila oladigan, mintaqaviy va global masalalarda oʻz pozitsiyasini bildiradigan subyektga aylandi. Chegaralarni mustahkamlash, qoʻshni davlatlar bilan chegaraviy masalalarni hal qilish, transport va energetik tarmoqlarni bogʻlash, xavfsizlik, terrorizmga qarshi kurash, narkotrafik va boshqa transmilliy tahdidlarga qarshi hamkorlik qilish – bularning barchasi davlatchiligimizning amaliy mazmunini boyitdi.

   Ichki siyosatda esa fuqarolik jamiyatini shakllantirish, siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlari uchun huquqiy asos yaratish, ommaviy axborot vositalari faoliyatini tartibga solish, sud-huquq tizimini bosqichma-bosqich isloh qilish orqali davlat va jamiyat oʻrtasidagi munosabatlar asta-sekin yangi bosqichga koʻtarila boshladi. Davlat institutlarining mustahkamlanishi, huquqiy madaniyat va qonun ustuvorligini taʼminlash Oʻzbekistonni ichki va tashqi zarbalarga bardosh bera oladigan barqaror davlatga aylantirish yoʻlida muhim qadamlardan boʻldi.

   “Yangi Oʻzbekiston” sari

   XXI asrning dastlabki oʻn yilliklari Oʻzbekistonda barqarorlikni saqlash va islohotlarni izchil davom ettirish davri boʻlgan boʻlsa, soʻnggi yillarda mamlakat “Yangi Oʻzbekiston” gʻoyasi asosida yanada chuqurroq modernizatsiya va yangilanish bosqichiga qadam qoʻydi. Bu bosqichda avvalgi tajribalar – ham yutuqlar, ham kamchiliklar – sinchiklab tahlil qilinib, davlat boshqaruvi, iqtisodiy siyosat, sud-huquq tizimi, ijtimoiy soha va maʼnaviy-maʼrifiy hayotda keng qamrovli islohotlar amalga oshirilmoqda.

   “Yangi Oʻzbekiston” tushunchasi avvalo ochiq va muloqotga tayyor davlat, xalq manfaati ustuvor boʻlgan boshqaruv, inson huquqlari va erkinliklari hurmat qilinadigan huquqiy tizim, tadbirkorlik va tashabbusni qoʻllab-quvvatlaydigan iqtisodiy muhit, yangicha fikrlaydigan, bilimli va faol yoshlar avlodini tarbiyalashni anglatadi. Valyuta bozorini erkinlashtirish, tadbirkorlar uchun ortiqcha toʻsiqlarni kamaytirish, elektron hukumat va raqamli xizmatlarni joriy etish, davlat idoralarini qisqartirish va ularning javobgarligini oshirish, sud-huquq islohotlarini chuqurlashtirish – bularning barchasi zamonaviy, raqobatbardosh, ochiq iqtisodiyot va boshqaruv tizimiga oʻtish yoʻlidagi amaliy qadamlar sanaladi.

   Mintaqaviy siyosatda ham Oʻzbekiston qoʻshni davlatlar bilan ishonch va hamkorlikni kuchaytirishga alohida eʼtibor qaratmoqda. Chegaralarni aniq belgilash, suv-energetika resurslarini adolatli va oqilona taqsimlash, umumiy transport va logistika loyihalarini rivojlantirish, madaniy-gumanitar aloqalarni kengaytirish orqali Markaziy Osiyoni yagona xavfsizlik va taraqqiyot makoniga aylantirish gʻoyasi ilgari surilmoqda. Bu esa Oʻzbekistonning nafaqat ichki, balki tashqi siyosiy nufuzini ham oshirmoqda.

   Eng muhimi, mustaqillikkacha boʻlgan qiyinchiliklar, sovet davrining murakkab merosi, o‘tish davridagi iqtisodiy va ijtimoiy sinovlar, davlatchilikni mustahkamlash jarayonida yoʻl qoʻyilgan xatolar bugungi Oʻzbekiston uchun katta saboq va tajriba maktabiga aylandi. Ana shu saboqlar asosida bugungi islohotlar yanada ongli, puxta oʻylangan va xalq manfaatiga mos holda olib borilmoqda. “Yangi Oʻzbekiston” – bu faqat shior emas, balki tariximizning barcha bosqichlaridan olingan ibratlar, mustaqillikning ilk yillaridagi ogʻir sinovlar, keyingi davrdagi yutuqlar va bugungi kunda qoʻyilayotgan yangi qadamlarning yakdil natijasi sifatida shakllanayotgan taraqqiyot konsepsiyasidir.

   Shu maʼnoda, Oʻzbekiston Respublikasining mustaqillikdan hozirgi davrgacha boʻlgan yoʻli – bu murakkab, lekin gʻururli tarix: sobiq imperiya tarkibidan chiqqan, oʻz taqdirini oʻzi belgilagan, ogʻir sinovlar orqali oʻtgan, davlatchiligini mustahkamlagan va endilikda yangi bosqichga – “Yangi Oʻzbekiston” sari dadil odimlayotgan xalq tarixidir. Bu yoʻlni anglash va qadrlash esa har bir avlod uchun nafaqat faxr, balki kelajak oldidagi masʼuliyatdir.