Özbekiston Respublikasi

   Mustaqillikkaça bölgan vaziyat

   Özbekiston hududi XX asr davomida Sovet Ittifoqi tarkibida bölib, rasmiy jihatdan “ittifoqdoş respublika” deb atalgan bölsa-da, amalda siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy hayot Markaz – Moskva tomonidan boşqarilardi. Mahalliy resurslar va mehnat asosan umumittifoq manfaatlari yölida safarbar qilinar, lekin qarorlar qabul qiliş jarayonida xalqning öz ovozi deyarli eşitilmasdi. Paxtaga biryoqlama ixtisoslaşuv, sanoatning yuqori texnologiyali tarmoqlariga yetarliça eʼtibor berilmagani, ekologik fojialar – xususan, Orol dengizining qurişi, yer va suvlarning zaharlanişi – butun mintaqa uçun oğir oqibatlar keltirdi. Aholining kundalik turmuşida taʼminotdagi uzilişlar, navbatlar, isteʼmol tovarlari tanqisligi, yaşaş şaroitining murakkabligi sezilib turgan bölsa-da, markazlaştirilgan tarğibot tizimi bu holatni “rejali xöjalikning muvaffaqiyati” sifatida körsatişga urinardi. Milliy til, tarixiy xotira va diniy qadriyatlar ham çeklangan: özbek tilining mavqei amalda past darajada qolgan, köplab tarixiy şaxslar va voqealar biryoqlama yoki butunlay boşqa talqinda yoritilgan, din esa köpinça faqat rasmiy nazorat ostida saqlanadigan “marosimiy hodisa” sifatida körilgan.

   Şu şaroitda xalqning siyosiy faolligi va mustaqil taşabbuslari keskin çegaralangan bölsa-da, iç-içidan milliy özlikni saqlaş va kelajakda erkinlikka intiliş kayfiyati sönmagan. Adabiyot, sanʼat, şeʼriyat va oğzaki ijod orqali milliy ğurur, erkinlik, adolat haqidagi orzular xalq qalbida yaşab kelgan. Aynan şu içki ruhiy tayyorgarlik, tarixiy xotira va özligini yöqotmaslikka bölgan irada keyinçalik mustaqillik davrida yangi davlatçiligimiz uçun maʼnaviy poydevor vazifasini bajardi.

   Mustaqillik uçun harakatlar va Mustaqillik

   1980-yillarning oxirida Sovet Ittifoqi siyosiy-inqiroziy jarayonga yuz tutdi. “Qayta quriş” va “oşkoralik” siyosati natijasida odamlar öz muammolari haqida oçiq gapira boşladi, ekologik fojialar, iqtisodiy tanglik, adolatsizlik va milliy respublikalarning haq-huquqlari borasidagi savollar tobora keskinlaşdi. Özbekistonda ham milliy özlikni anglaş kuçaydi: til, tarix, madaniyat, din va mustaqil taraqqiyot ğoyasi asta-sekin jamiyat ongida aniqroq şakl ola boşladi. Özbek tiliga davlat tili maqomining berilişi, milliy qadriyatlar va urf-odatlarga nisbatan munosabatning özgarişi, tarixiy şaxslar merosini qayta baholaş jarayoni boşlanişi – bularning barçasi siyosiy mustaqillikka olib boruvçi maʼnaviy-siyosiy qadamlar edi.

   Markaziy hokimiyat zaiflaşgani sari respublikalar öz taqdirini özi belgilaş masalasini kun tartibiga qöya boşladi. Özbekiston ham bu jarayonning faol iştirokçisiga aylandi. Mustaqil iqtisodiy siyosat yuritiş, resurslar ustidan öz nazoratini örnatiş, xalqaro aloqalarni bevosita yölga qöyiş zarurati tobora ravşanlaşib bordi. Nihoyat, 1991-yil 31-avgust kuni Özbekiston Respublikasi davlat mustaqilligini eʼlon qildi va 1-sentabr Mustaqillik kuni sifatida belgilandi. Şu tariqa uzoq yillar davomida yirik imperiya tarkibida bölib kelgan xalq öz suverenitetini, öz davlatini, öz bayroğini, gerbini va madhiyasini tikladi.

   Bu qadam oddiy siyosiy deklaratsiya emas edi. U önlab yillar davomida yiğilib kelgan iqtisodiy, ijtimoiy, maʼnaviy muammolarni endi özi hal qilişi kerak bölgan xalqning masʼuliyatli tanlovi edi. Mustaqillik – erkinlik bilan birga javobgarlikni ham yuklaydigan tarixiy buriliş bölib, aynan öşa pallada qabul qilingan qarorlar hozirgi davlatçiligimizning strategik yönalişlarini belgilab berdi.

   Mustaqillikning dastlabki davrida oyoqqa turiş

   Mustaqillik eʼlon qilingaç, Özbekiston juda murakkab ötiş davriga qadam qöydi. Sobiq ittifoqdan meros bölib qolgan markazlaşgan reja iqtisodiyoti, bozor munosabatlaridan uzoq turgan xöjalik tizimi, işlab çiqariş zanjirlarining uzilişi, sobiq ittifoq bozorlarining qisqa fursatda parçalanişi iqtisodiy hayotni keskin sinovga soldi. Kun tartibiga yangi savollar çiqdi: milliy valyutani joriy etiş, davlat tasarrufidan çiqariş va xususiylaştirişni qanday amalga oşiriş, aholining ijtimoiy himoyasini qanday saqlab qoliş, narxlarning erkinlaştirilişi şaroitida kambağallik va işsizlikning keskin ösişiga yöl qöymaslik, oziq-ovqat va energetik xavfsizlikni taʼminlaş va hokazo.

   Şunday şaroitda iqtisodiy islohotlar bosqiçma-bosqiç, “şok terapiyasi”dan köra, ijtimoiy barqarorlikni asraşni ustuvor qöygan yöl bilan amalga oşirildi. Qişloq xöjaligida paxta bilan birga ğallaçilikni rivojlantiriş, “ğalla mustaqilligi”ga erişiş, oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlaş maqsad qilindi. Energetika va tabiiy resurslardan oqilona foydalaniş, sanoatni qayta quriş, milliy valyuta – sömni joriy etiş, davlat tasarrufidan çiqariş va xususiylaştiriş dasturlarini bosqiçma-bosqiç amalga oşiriş Özbekistonning öz oyoqda turiş jarayonining asosiy yönalişlari böldi. Bu davrda qilinadigan har bir xato butun tizimni inqirozga olib kelişi mumkin edi, şuning uçun ham ehtiyotkor, lekin izçil siyosat tanlandi.

   Oğir sinovlar, turli içki va taşqi bosimlarga qaramay, iqtisodiy tizim asta-sekin yangi şaroitga moslaşdi. Aholining turmuş darajasini saqlab qoliş, ijtimoiy infratuzilmani – maktab, şifoxona, kommunal xizmatlarni izdan çiqarmaslik, fan-taʼlim va madaniyat tizimini saqlab qoliş böyiça katta kuç sarflandi. Aynan şu bosqiç mamlakatni iqtisodiy va ijtimoiy tanazzuldan asrab qolgan eng masʼuliyatli davr böldi. Bu davrdagi oğir tajriba va saboqlar keyinçalik çuqurroq islohotlar uçun asosiy tayanç vazifasini ötadi.

   Davlatçilikni mustahkamlaş

   Ötiş davrining eng muhim vazifalaridan biri – mustaqil Özbekiston davlatining siyosiy-huquqiy va institutsional poydevorini mustahkamlaş edi. Yangi Konstitutsiyaning qabul qilinişi, hokimiyat tarmoqlari – qonun çiqaruvçi, ijroiya va sud hokimiyatining şakllanişi, markaz va hududlar örtasidagi munosabatlarni belgilovçi tizimning yaratilişi, milliy armiyaning tuzilişi, xavfsizlik va huquq-tartibot organlarining qayta taşkil etilişi – bularning barçasi davlatçiligimizni mustahkamlaş jarayonining bir qismi böldi. Tarixning avvalgi davrlarida şakllangan davlatlarning tajribasi, xususan, Temuriylar, Xorazmşohlar, Qoraxoniylar davridan olingan ibratlar va saboqlar ham zamonaviy davlatçilik qurilişida maʼlum maʼnoda maʼnaviy manba bölib xizmat qildi.

   Davlat mustaqil taşqi siyosat yurita boşladi: xalqaro taşkilotlar – BMT, MDH, ŞHT, MDB doirasidagi tuzilmalar, Islom hamkorlik taşkiloti va boşqa köplab platformalarda Özbekiston öz manfaatlarini himoya qila oladigan, mintaqaviy va global masalalarda öz pozitsiyasini bildiradigan subyektga aylandi. Çegaralarni mustahkamlaş, qöşni davlatlar bilan çegaraviy masalalarni hal qiliş, transport va energetik tarmoqlarni boğlaş, xavfsizlik, terrorizmga qarşi kuraş, narkotrafik va boşqa transmilliy tahdidlarga qarşi hamkorlik qiliş – bularning barçasi davlatçiligimizning amaliy mazmunini boyitdi.

   Içki siyosatda esa fuqarolik jamiyatini şakllantiriş, siyosiy partiyalar va jamoat taşkilotlari uçun huquqiy asos yaratiş, ommaviy axborot vositalari faoliyatini tartibga soliş, sud-huquq tizimini bosqiçma-bosqiç isloh qiliş orqali davlat va jamiyat örtasidagi munosabatlar asta-sekin yangi bosqiçga kötarila boşladi. Davlat institutlarining mustahkamlanişi, huquqiy madaniyat va qonun ustuvorligini taʼminlaş Özbekistonni içki va taşqi zarbalarga bardoş bera oladigan barqaror davlatga aylantiriş yölida muhim qadamlardan böldi.

   “Yangi Özbekiston” sari

   XXI asrning dastlabki ön yilliklari Özbekistonda barqarorlikni saqlaş va islohotlarni izçil davom ettiriş davri bölgan bölsa, sönggi yillarda mamlakat “Yangi Özbekiston” ğoyasi asosida yanada çuqurroq modernizatsiya va yangilaniş bosqiçiga qadam qöydi. Bu bosqiçda avvalgi tajribalar – ham yutuqlar, ham kamçiliklar – sinçiklab tahlil qilinib, davlat boşqaruvi, iqtisodiy siyosat, sud-huquq tizimi, ijtimoiy soha va maʼnaviy-maʼrifiy hayotda keng qamrovli islohotlar amalga oşirilmoqda.

   “Yangi Özbekiston” tuşunçasi avvalo oçiq va muloqotga tayyor davlat, xalq manfaati ustuvor bölgan boşqaruv, inson huquqlari va erkinliklari hurmat qilinadigan huquqiy tizim, tadbirkorlik va taşabbusni qöllab-quvvatlaydigan iqtisodiy muhit, yangiça fikrlaydigan, bilimli va faol yoşlar avlodini tarbiyalaşni anglatadi. Valyuta bozorini erkinlaştiriş, tadbirkorlar uçun ortiqça tösiqlarni kamaytiriş, elektron hukumat va raqamli xizmatlarni joriy etiş, davlat idoralarini qisqartiriş va ularning javobgarligini oşiriş, sud-huquq islohotlarini çuqurlaştiriş – bularning barçasi zamonaviy, raqobatbardoş, oçiq iqtisodiyot va boşqaruv tizimiga ötiş yölidagi amaliy qadamlar sanaladi.

   Mintaqaviy siyosatda ham Özbekiston qöşni davlatlar bilan işonç va hamkorlikni kuçaytirişga alohida eʼtibor qaratmoqda. Çegaralarni aniq belgilaş, suv-energetika resurslarini adolatli va oqilona taqsimlaş, umumiy transport va logistika loyihalarini rivojlantiriş, madaniy-gumanitar aloqalarni kengaytiriş orqali Markaziy Osiyoni yagona xavfsizlik va taraqqiyot makoniga aylantiriş ğoyasi ilgari surilmoqda. Bu esa Özbekistonning nafaqat içki, balki taşqi siyosiy nufuzini ham oşirmoqda.

   Eng muhimi, mustaqillikkaça bölgan qiyinçiliklar, sovet davrining murakkab merosi, ötiş davridagi iqtisodiy va ijtimoiy sinovlar, davlatçilikni mustahkamlaş jarayonida yöl qöyilgan xatolar bugungi Özbekiston uçun katta saboq va tajriba maktabiga aylandi. Ana şu saboqlar asosida bugungi islohotlar yanada ongli, puxta öylangan va xalq manfaatiga mos holda olib borilmoqda. “Yangi Özbekiston” – bu faqat şior emas, balki tariximizning barça bosqiçlaridan olingan ibratlar, mustaqillikning ilk yillaridagi oğir sinovlar, keyingi davrdagi yutuqlar va bugungi kunda qöyilayotgan yangi qadamlarning yakdil natijasi sifatida şakllanayotgan taraqqiyot konsepsiyasidir.

   Şu maʼnoda, Özbekiston Respublikasining mustaqillikdan hozirgi davrgaça bölgan yöli – bu murakkab, lekin ğururli tarix: sobiq imperiya tarkibidan çiqqan, öz taqdirini özi belgilagan, oğir sinovlar orqali ötgan, davlatçiligini mustahkamlagan va endilikda yangi bosqiçga – “Yangi Özbekiston” sari dadil odimlayotgan xalq tarixidir. Bu yölni anglaş va qadrlaş esa har bir avlod uçun nafaqat faxr, balki kelajak oldidagi masʼuliyatdir.