Qoraxoniylar davlati
Qoraxoniylar davlati
Qoraxoniylar davlati X asr örtalarida Markaziy Osiyo va Şarqiy Turkiston hududlarida yaşagan turkiyzabon köçmançi va yarim köçmançi qabilalar – asosan qarluq, yağmo, çigil kabi turkiy elatlarning siyosiy uyuşmasi sifatida şakllangan. Qoraxoniylar sulolasi musulmon turkiy sulolalar içida dastlabkilardan bölib, XI–XII asrlarda Movarounnahr, Yettisuv va Şarqiy Turkistonda hukmronlik qilgan. Ular avval Somoniylar davlatining şimoliy-şarqiy çegaralarida qudratli harbiy-siyosiy kuç sifatida şakllanib, keyinçalik Somoniylar merosini egallab, mintaqaning asosiy siyosiy markaziga aylandi.
Qoraxoniylar davlati butun hukmronligi davrida Örta Osiyo va Şarqiy Turkistonning katta qismida öz ta’sirini örnatdi. Ularning davrida islom dini turkiy qabilalar orasida keng yoyildi, şahar hayoti, savdo-sotiq va ilm-fan markazlari rivojlandi. Bu davrda mintaqada turkiy-islomiy madaniyatning şakllanişi, yangi adabiy til va madaniy an’analarning yuzaga kelişida Qoraxoniylar muhim rol öynagan.
Taxminan X asr boşlarida Markaziy Osiyoning şarqiy hududlarida yaşagan qarluq, yağmo, çigil kabi turkiy qabilalar turli kiçik hukmronliklar va uruğ-qabila ittifoqlari körinişida mavjud edi. Ular Somoniylar davlati bilan çegaradoş hududlarda yaşar, köpinça çegara töqnaşuvlari, savdo aloqalari va harbiy yurişlarda iştirok etardi.
Tarixiy manbalarga köra, aynan şu turkiy qabilalar orasidan çiqqan hukmdorlardan biri – Satuk Buğroxon islomni qabul qilib, Qoraxoniylar sulolasining siyosiy birligini ta’minlaşda muhim rol öynagan deb qaraladi. U islomni qabul qilgaç, Abdulkarim ismini oladi va diniy-legitim asosda öz hokimiyatini mustahkamlaydi. Şundan söng turkiy zodagonlar islomni asta-sekin qabul qila boradi va bu yangi sulolaning diniy-siyosiy poydevoriga aylanadi.
Qoraxoniylar dastlab Şarqiy Turkiston va Yettisuv hududlarida kuçayib, keyinçalik ğarbga tomon – Movarounnahr sari harakat qila boşladi. Ular Somoniylar zaiflaşgan davrda, ya’ni X asr oxirlarida Buxoro va Samarqand tomoniga yurişlar qilib, nihoyat Somoniylar davlatiga yakun yasadi. Şunday qilib, Kuşonlar Baqtriya hududida mustaqil imperiya barpo etgani kabi, Qoraxoniylar ham Şarqiy Turkiston va Movarounnahr örtasida joylaşgan hududlarda yangi turkiy-musulmon davlatga asos soldi.
Qoraxoniylar davlati geografik joylaşuvi jihatidan Xitoy, Hindiston, Eron va musulmon Şarqini boğlovçi Ipak yöli tarmoqlarini nazorat qilgan Markaziy Osiyo savdo yöllari markazida joylaşgan bölib, bu ularga harbiy-siyosiy qudrat bilan bir qatorda katta iqtisodiy ustunlik ham bergan.
Qoraxoniylar davlatining yuksaliş davri asosan X–XI asrlarga töğri keladi. Bu vaqtda ular Somoniylar merosini töliq öz qöliga olgan, Movarounnahr va Şarqiy Turkistonning asosiy markazlarini nazorat qilgan, Ipak yöli savdosidan katta iqtisodiy foyda olgan.
Qoraxoniy hukmdorlari orasida Bughroxon, Toğrulxon, Nasrxon kabi şaxslar tarixda nom qoldirgan. Ular mahalliy zodagonlar bilan aloqalarni mustahkamlab, şaharlar boşqaruvini özlariga sodiq amirlar qöliga topşirganlar. Davlat içida boşqaruv odatda sulola a’zolari örtasida taqsimlangan: bir hukmdor markaziy hududni boşqargan bölsa, boşqa qarindoş hukmdorlar viloyat va şaharlarni idora qilgan.
Qoraxoniylar davrida Movarounnahrda Buxoro va Samarqand islomiy ilm-fan markazlari sifatida rivojlandi, ulama va fuqaholar, muhaddislar, tilşunoslar, tarixçilar faoliyat yuritdi, turkiy til va islomiy adabiy an’analarning uyğunlaşuvi boşlandi. Bu madaniy muhit keyinçalik Yusuf Xos Hojib, Mahmud Koşğariy singari olimlar ijodida öz ifodasini topgan bölsa-da, ularning şakllanişi Qoraxoniylar davri siyosiy-madaniy zaminiga borib taqaladi, deb qaraş mumkin.
Kuşonlar davrida Gandhara va Mathura san’at maktablari Şarq va Ğarb ta’sirining betakror sintezi bölganidek, Qoraxoniylar davrida turkiy an’analar bilan islomiy me’morçilik, şaharsozlik va ilmiy-madaniy hayot sintezlanib, öziga xos turkiy-islomiy sivilizatsiya şakllangan.
Milodiy XI–XII asrlarga kelib Qoraxoniylar davlati bir neça içki va taşqi omillar ta’sirida zaiflaşib bordi. Birinçidan, sulola içida taxt uçun kuraşlar kuçaydi. Davlat amalda Şarqiy Qoraxoniylar (Qoşğar, Balasoğun markazli) va Ğarbiy Qoraxoniylar (Buxoro, Samarqand markazli)ga bölinib ketdi. Bu böliniş dastlab nasliy taqsimot bölsa ham, keyinçalik siyosiy raqobat va uruşlarga sabab böldi. Viloyat hokimlari, amirlar va mahalliy zodagonlar markaziy hokimiyatdan tobora mustaqillaşib bordi. Ikkinçidan, taşqi siyosiy maydonda yangi kuçlar paydo böldi. Ğarb va janubdan Saljuqiylar, şarqdan esa Qoraxitoylar (Lyao sulolasining köçib kelgan guruhlari) bosim ötkaza boşladi. Saljuqiylar Eron va Iroq hududlarida qudratli saltanat barpo etib, Movarounnahr siyosatiga ham aralaşa boşladi. Qoraxitoylar esa Yettisuv va Şarqiy Turkistondan boşlab, asta-sekin Movarounnahrga kirib keldi va Qoraxoniylar ustidan hukmron kuçga aylandi.
XII asrning birinçi yarmidan boşlab Qoraxoniylar hukmdorlari amalda Qoraxitoylar xiroj tölovçi vasallarga aylanadi. Garçi ular nomigagina “xon” unvonini saqlab qolgan bölsalar-da, real siyosiy hokimiyatni Qoraxitoy noiblari va mahalliy zodagonlar amalga oşirardi. Nihoyat, XII asr örtalari va oxirlariga kelib, yangi siyosiy kuçlar – mahalliy turkiy sulolalar va keyinçalik Çingizxon bosqinlari oldidan şakllangan yangi davlatlar Qoraxoniylar merosini bölib olişdi. Şunday qilib, Kuşon imperiyasi Sosoniylar va Gupta hukmdorlari zarbasi ostida tarix sahnasidan tuşib ketgani kabi, Qoraxoniylar davlati ham içki böliniş, taşqi bosim va siyosiy markazning boşqa sulolalarga ötişi natijasida asta-sekin zaiflaşib, nihoyat butunlay yöqolib ketdi. Şunga qaramay, Qoraxoniylar davlati ta’siri Markaziy Osiyoda turkiy qabilalarning töla islomlaşuvi, turkiy-islomiy madaniyatning şakllanişi, şahar hayoti, savdo va ilm markazlarining rivoji orqali keyingi asrlarda ham sezilib turdi. Ular davrida yaratilgan siyosiy va madaniy zamin keyinçalik Saljuqiylar, Xorazmşohlar, Temuriylar va boşqa sulolalar davrida ham rivoj topdi. Qoraxoniylar davrida şakllangan köplab madaniy va diniy amaliyotlar, şaharsozlik an’analari va ilmiy muhit Markaziy Osiyoda asrlar davomida saqlanib, bugungi kungaça yetib kelgan öziga xos turkiy-islomiy merosning tarkibiy qismiga aylandi.