Qoraxoniylar davlati
Qoraxoniylar davlati
Qoraxoniylar davlati X asr o‘rtalarida Markaziy Osiyo va Sharqiy Turkiston hududlarida yashagan turkiyzabon ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi qabilalar – asosan qarluq, yag‘mo, chigil kabi turkiy elatlarning siyosiy uyushmasi sifatida shakllangan. Qoraxoniylar sulolasi musulmon turkiy sulolalar ichida dastlabkilardan bo‘lib, XI–XII asrlarda Movarounnahr, Yettisuv va Sharqiy Turkistonda hukmronlik qilgan. Ular avval Somoniylar davlatining shimoliy-sharqiy chegaralarida qudratli harbiy-siyosiy kuch sifatida shakllanib, keyinchalik Somoniylar merosini egallab, mintaqaning asosiy siyosiy markaziga aylandi.
Qoraxoniylar davlati butun hukmronligi davrida O‘rta Osiyo va Sharqiy Turkistonning katta qismida o‘z ta’sirini o‘rnatdi. Ularning davrida islom dini turkiy qabilalar orasida keng yoyildi, shahar hayoti, savdo-sotiq va ilm-fan markazlari rivojlandi. Bu davrda mintaqada turkiy-islomiy madaniyatning shakllanishi, yangi adabiy til va madaniy an’analarning yuzaga kelishida Qoraxoniylar muhim rol o‘ynagan.
Taxminan X asr boshlarida Markaziy Osiyoning sharqiy hududlarida yashagan qarluq, yag‘mo, chigil kabi turkiy qabilalar turli kichik hukmronliklar va urug‘-qabila ittifoqlari ko‘rinishida mavjud edi. Ular Somoniylar davlati bilan chegaradosh hududlarda yashar, ko‘pincha chegara to‘qnashuvlari, savdo aloqalari va harbiy yurishlarda ishtirok etardi.
Tarixiy manbalarga ko‘ra, aynan shu turkiy qabilalar orasidan chiqqan hukmdorlardan biri – Satuk Bug‘roxon islomni qabul qilib, Qoraxoniylar sulolasining siyosiy birligini ta’minlashda muhim rol o‘ynagan deb qaraladi. U islomni qabul qilgach, Abdulkarim ismini oladi va diniy-legitim asosda o‘z hokimiyatini mustahkamlaydi. Shundan so‘ng turkiy zodagonlar islomni asta-sekin qabul qila boradi va bu yangi sulolaning diniy-siyosiy poydevoriga aylanadi.
Qoraxoniylar dastlab Sharqiy Turkiston va Yettisuv hududlarida kuchayib, keyinchalik g‘arbga tomon – Movarounnahr sari harakat qila boshladi. Ular Somoniylar zaiflashgan davrda, ya’ni X asr oxirlarida Buxoro va Samarqand tomoniga yurishlar qilib, nihoyat Somoniylar davlatiga yakun yasadi. Shunday qilib, Kushonlar Baqtriya hududida mustaqil imperiya barpo etgani kabi, Qoraxoniylar ham Sharqiy Turkiston va Movarounnahr o‘rtasida joylashgan hududlarda yangi turkiy-musulmon davlatga asos soldi.
Qoraxoniylar davlati geografik joylashuvi jihatidan Xitoy, Hindiston, Eron va musulmon Sharqini bog‘lovchi Ipak yo‘li tarmoqlarini nazorat qilgan Markaziy Osiyo savdo yo‘llari markazida joylashgan bo‘lib, bu ularga harbiy-siyosiy qudrat bilan bir qatorda katta iqtisodiy ustunlik ham bergan.
Qoraxoniylar davlatining yuksalish davri asosan X–XI asrlarga to‘g‘ri keladi. Bu vaqtda ular Somoniylar merosini to‘liq o‘z qo‘liga olgan, Movarounnahr va Sharqiy Turkistonning asosiy markazlarini nazorat qilgan, Ipak yo‘li savdosidan katta iqtisodiy foyda olgan.
Qoraxoniy hukmdorlari orasida Bughroxon, Tog‘rulxon, Nasrxon kabi shaxslar tarixda nom qoldirgan. Ular mahalliy zodagonlar bilan aloqalarni mustahkamlab, shaharlar boshqaruvini o‘zlariga sodiq amirlar qo‘liga topshirganlar. Davlat ichida boshqaruv odatda sulola a’zolari o‘rtasida taqsimlangan: bir hukmdor markaziy hududni boshqargan bo‘lsa, boshqa qarindosh hukmdorlar viloyat va shaharlarni idora qilgan.
Qoraxoniylar davrida Movarounnahrda Buxoro va Samarqand islomiy ilm-fan markazlari sifatida rivojlandi, ulama va fuqaholar, muhaddislar, tilshunoslar, tarixchilar faoliyat yuritdi, turkiy til va islomiy adabiy an’analarning uyg‘unlashuvi boshlandi. Bu madaniy muhit keyinchalik Yusuf Xos Hojib, Mahmud Koshg‘ariy singari olimlar ijodida o‘z ifodasini topgan bo‘lsa-da, ularning shakllanishi Qoraxoniylar davri siyosiy-madaniy zaminiga borib taqaladi, deb qarash mumkin.
Kushonlar davrida Gandhara va Mathura san’at maktablari Sharq va G‘arb ta’sirining betakror sintezi bo‘lganidek, Qoraxoniylar davrida turkiy an’analar bilan islomiy me’morchilik, shaharsozlik va ilmiy-madaniy hayot sintezlanib, o‘ziga xos turkiy-islomiy sivilizatsiya shakllangan.
Milodiy XI–XII asrlarga kelib Qoraxoniylar davlati bir necha ichki va tashqi omillar ta’sirida zaiflashib bordi. Birinchidan, sulola ichida taxt uchun kurashlar kuchaydi. Davlat amalda Sharqiy Qoraxoniylar (Qoshg‘ar, Balasog‘un markazli) va G‘arbiy Qoraxoniylar (Buxoro, Samarqand markazli)ga bo‘linib ketdi. Bu bo‘linish dastlab nasliy taqsimot bo‘lsa ham, keyinchalik siyosiy raqobat va urushlarga sabab bo‘ldi. Viloyat hokimlari, amirlar va mahalliy zodagonlar markaziy hokimiyatdan tobora mustaqillashib bordi. Ikkinchidan, tashqi siyosiy maydonda yangi kuchlar paydo bo‘ldi. G‘arb va janubdan Saljuqiylar, sharqdan esa Qoraxitoylar (Lyao sulolasining ko‘chib kelgan guruhlari) bosim o‘tkaza boshladi. Saljuqiylar Eron va Iroq hududlarida qudratli saltanat barpo etib, Movarounnahr siyosatiga ham aralasha boshladi. Qoraxitoylar esa Yettisuv va Sharqiy Turkistondan boshlab, asta-sekin Movarounnahrga kirib keldi va Qoraxoniylar ustidan hukmron kuchga aylandi.
XII asrning birinchi yarmidan boshlab Qoraxoniylar hukmdorlari amalda Qoraxitoylar xiroj to‘lovchi vasallarga aylanadi. Garchi ular nomigagina “xon” unvonini saqlab qolgan bo‘lsalar-da, real siyosiy hokimiyatni Qoraxitoy noiblari va mahalliy zodagonlar amalga oshirardi. Nihoyat, XII asr o‘rtalari va oxirlariga kelib, yangi siyosiy kuchlar – mahalliy turkiy sulolalar va keyinchalik Chingizxon bosqinlari oldidan shakllangan yangi davlatlar Qoraxoniylar merosini bo‘lib olishdi. Shunday qilib, Kushon imperiyasi Sosoniylar va Gupta hukmdorlari zarbasi ostida tarix sahnasidan tushib ketgani kabi, Qoraxoniylar davlati ham ichki bo‘linish, tashqi bosim va siyosiy markazning boshqa sulolalarga o‘tishi natijasida asta-sekin zaiflashib, nihoyat butunlay yo‘qolib ketdi. Shunga qaramay, Qoraxoniylar davlati ta’siri Markaziy Osiyoda turkiy qabilalarning to‘la islomlashuvi, turkiy-islomiy madaniyatning shakllanishi, shahar hayoti, savdo va ilm markazlarining rivoji orqali keyingi asrlarda ham sezilib turdi. Ular davrida yaratilgan siyosiy va madaniy zamin keyinchalik Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Temuriylar va boshqa sulolalar davrida ham rivoj topdi. Qoraxoniylar davrida shakllangan ko‘plab madaniy va diniy amaliyotlar, shaharsozlik an’analari va ilmiy muhit Markaziy Osiyoda asrlar davomida saqlanib, bugungi kungacha yetib kelgan o‘ziga xos turkiy-islomiy merosning tarkibiy qismiga aylandi.