Somoniylar davlati

 

   Somoniylar davlati

   Somoniylar davlati IX asrning ikkinchi yarmi va X asrda Movarounnahr va Xuroson hududlarida shakllangan, siyosiy barqarorlik, iqtisodiy farovonlik va madaniy yuksalishning poydevorini yaratgan ulkan davlatlardan biri edi. Bu sulolaning kelib chiqishi Panjkent yaqinida yashagan Somonxudot nomi bilan bog‘liq bo‘lib, u VIII asrda mahalliy dehqon-zodagonlar tabaqasiga mansub bo‘lgan. Somonxudotning to‘rt o‘g‘li — Nuh, Ahmad, Yahyo va
Ilyos — Abbosiy xalifasi Maʼmun tomonidan Samarqand, Farg‘ona, Choch va Hirot viloyatlarini boshqarishga tayinlanganidan so‘ng sulola siyosiy jihatdan mustahkamlandi. Ammo Somoniylar davlat sifatida aynan Nasr ibn Ahmad davrida shakllandi. Nasr 864-yildan boshlab Movarounnahr hokimi bo‘lib, ukasi Ismoilni dastlab Balxga, keyinchali, 875-yi Buxoro viloyatlariga noib etib tayinlagan. Keyinchalik Ismoil Somoniy o‘zining iste’dodi, harbiy siyosati va xalq orasidagi mashhurligi bilan Somoniylar sulolasining eng qudratli hukmdoriga aylandi.

   Ismoil Somoniy 892-yilda taxtga o‘tirgach, Buxoroni poytaxtga aylantirdi va bu shaharni beqiyos darajada obod qildi. Uning davrida Somoniylar davlati iqtisodiy, siyosiy va madaniy yuksalishning eng yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Ismoil adolatli hukmdor sifatida tanilgan bo‘lib, soliq tizimini qayta ko‘rib chiqdi, xalqdan ortiqcha soliq yig‘ishni taqiqladi, yer egaligini tartibga soldi hamda mahalliy zodagonlarning haddan ziyod kuchayishiga yo‘l qo‘ymadi. U markazlashgan boshqaruv tizimini yo‘lga qo‘yib, davlatni turklar va mahalliy dehqonlar qo‘shiniga tayanib boshqardi. Buxoroda Somoniylar tomonidan zarb etilgan kumush dirhamlar Sharq va G‘arb bo‘ylab keng tarqalib, o‘sha davrning eng ishonchli pul birligiga aylangan.

   Somoniylar davlati hududi Ismoil Somoniy davrida keskin kengaydi. U 900-yilda Xurosonni bosib olib, Amudaryodan to Marv, Balx, Hirot, Nishapur, Jurjon, Ray va Tabaristongacha bo‘lgan keng mintaqani o‘z nazoratiga oldi. Natijada Somoniylar o‘sha davrda musulmon Sharqida Abbosiy xalifaligidan keyingi eng qudratli davlatga aylandi. Ularning siyosiy mavqei shunchalik mustahkam ediki, xalifa ham ularga e’tirof bilan qarar, Somoniylar amirlarining mustaqil siyosat yuritishiga to‘sqinlik qilolmasdi.

   Somoniylar davlati boshqaruv tizimi o‘ziga xos bo‘lgan. Davlat boshlig‘i — amir — mamlakatda mutlaq hokimiyatga ega edi. Uning huzurida vazirlar devoni faoliyat yuritgan bo‘lib, ular ichki siyosat, tashqi aloqalar, moliya, harbiylar, soliqlar va razvedka ishlari bilan shug‘ullangan. Ulamolar va qozilar esa shariat qonunlari asosida davlat huquq tizimini boshqargan. Shuningdek, “barid” deb ataladigan maxfiy xabar tizimi orqali poytaxtga viloyatlar holati, hokimlar faoliyati, xalq noroziliklari va boshqalar haqida doimiy ma’lumotlar yetkazib turilgan.

   Iqtisodiyot Somoniylar davrida mislsiz rivoj topdi. Dehqonchilik mintaqada asosiy tirikchilik bo‘lib, sug‘orish tizimlari kengaytirildi, yangi kanallar qazildi, bog‘lar, uzumzorlar, paxtazorlar barpo qilindi. Somoniylar davrida paxtachilik kuchli taraqqiy etib, paxta matolari Hindiston, Xitoy, Vizantiya va Rus yerlariga eksport qilingan. Buxoro va Samarqand ipak to‘qimachiligi bilan mashhur bo‘lib, ularda ishlab chiqarilgan ipak matolar o‘sha davr savdosining eng qimmatbaho mahsulotlaridan sanalgan. Hunarmandchilik juda rivojlangan, qora sirli idishlar, kumush buyumlar, bronza mash’allar, temir qurollar, zargarlik buyumlari butun dunyoga mashhur bo‘lgan.

   Madaniyat va ilm-fan Somoniylar davrida misli ko‘rilmagan darajada rivojlandi. Bu davr “Sharq Uyg‘onishining ilk bosqichi” deb ataladi. Ainon shu davrda Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy kabi olimlarning asarlari Sharqda ilm-fan rivojiga asos bo‘lgan. Somoniylarning eng katta xizmatlaridan biri shundaki, ular fors-tojik adabiyotining tiklanishiga sabab bo‘ldi. Rudakiy, Firdavsiy, Dakikiy kabi buyuk shoirlar aynan Somoniylar homiyligida ijod qilgan. Rudakiy “adabiyot otasi” sifatida tanilgan, Firdavsiy esa o‘zining “Shohnoma” asari bilan milliy o‘zlikni mustahkamlagan.

   Somoniylar me’morchilikda ham beqiyos yutuqlarga erishdi. Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasi Markaziy Osiyoning eng qadimiy to‘liq saqlangan inshootlaridan biri bo‘lib, g‘ishtdan naqsh yaratish an’anasining eng yuksak namunasi hisoblanadi. Bu me’moriy uslub keyinchalik Karaxoniylar, Saljuqiylar va Temuriylar davrida ham davom ettirildi.

   Biroq X asr oxiriga kelib Somoniylar davlati zaiflashdi. Asosiy sabablar — amirlar o‘rtasidagi taxt uchun kurashlar, markaziy hokimiyatning sustlashuvi, turk lashkarboshilarining haddan ziyod kuchayishi, G‘aznaviylar va Qoraxoniylar bosqinchiligi edi. 999-yilda Qoraxoniylar Buxoroni egalladi, 1005-yilda esa G‘aznaviylar Xurosonni qo‘lga kiritib, Somoniylar davlati butunlay barham topdi. Ammo ular yaratgan madaniy meros, ilmiy muhit va davlat boshqaruvi tamoyillari keyingi asrlarda yashashda davom etdi.

   Somoniylar davlati tarix sahnasidan ketgan bo‘lsa ham, uning o‘rni o‘rnini hech kim egallay olmadi. Bu sulola Markaziy Osiyoda islomiy madaniyatni mustahkamladi, shaharlar rivojini jadallashtirdi, ilm-fanni oliy pog‘onaga ko‘tardi va Sharq uyg‘onishining boshlanishiga sabab bo‘ldi. Shu bois Somoniylar davlati nafaqat bizning tariximiz, balki butun musulmon Sharqi taraqqiyotida o‘chmas iz qoldirgan.