Temuriylar davlati

   Temuriylar davlati

   Temuriylar davlati XIV–XV asrlarda Markaziy Osiyo, Eron, Afg‘oniston, Hindistonning shimoli va Yaqin Sharq mintaqasida yuksak mavqega ega bo‘lgan yirik sulolalardan biri bo‘lib, u dastlab mo‘g‘ul istilosidan keyingi parokanda siyosiy vaziyat sharoitida, mahalliy amirlar va urug‘-aymoq boshliqlari o‘rtasidagi kurashlar fonida shakllandi. Movarounnahr hududi Chig‘atoy ulusi tarkibida bo‘lsada, real hokimiyat ko‘pincha mahalliy zodagonlar qo‘lida edi. Shu sharoitda barlos urug‘idan chiqqan Amir Temur (1336-1405) harbiy iste’dodi, diplomatik mahorati va qat’iyatli siyosati bilan asta-sekin raqiblarini chetlashtirib, Samarqandni o‘z hokimiyatining markaziga aylantirdi va Temuriylar sulolasiga asos soldi. Uning yurishlari natijasida Movarounnahr bilan birga Eron, Iroq, Kavkaz, Afg‘oniston, hatto Hindiston shimoli va Kichik Osiyoning ma’lum qismlari Temur hukmronligi ostiga tushib, Temuriylar davlati o‘sha davrning eng qudratli saltanatlaridan biriga aylandi.

   Imperiyaning vujudga kelishi

   Temuriylar davlatining shakllanishi XIII–XIV asrlarda mo‘g‘ul istilosi va Chig‘atoy ulusidagi siyosiy tarqoqlik bilan chambarchas bog‘liq edi. Chig‘atoy ulusida markaziy hokimiyat zaiflashib, turli amirlar va sulola vakillari o‘rtasida taxt uchun kurashlar kuchaygan, Movarounnahr shahar va vohalari esa tez-tez bosqin va talonchilikka uchrab turgan. Mana shunday beqaror sharoitda barlos urug‘iga mansub Amir Temur avval mahalliy hokimlar xizmatida bo‘lgan, keyinchalik esa o‘z atrofida sodiq lashkar va amirlarni jamlab, bosqichma-bosqich mustaqil kuch sifatida maydonga chiqa boshlagan.

   U dastlab Janubiy Movarounnahr va unga tutash hududlarda o‘z ta’sirini mustahkamlab, raqib amirlar va mo‘g‘ul noiblari bilan kurash olib bordi. 1370-yilga kelib Temur siyosiy o‘yinlar, ittifoqlar va harbiy yurishlar orqali raqiblarini birma-bir mag‘lub etib, nihoyat Samarqandni o‘z saltanatining poytaxtiga aylantirdi. U o‘z hokimiyatini islomiy legitimlik bilan mustahkamlash maqsadida o‘zini Chingizxon avlodlaridan bo‘lgan qo‘g‘irchoq xon nomidan “amir” sifatida ko‘rsatgan bo‘lsa-da, real hokimiyatni to‘liq o‘zi boshqargan. Temurning harbiy iste’dodi, intizomli lashkari, qat’iy ichki tartib va katta strategik rejalari Temuriylar davlatining vujudga kelishi uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Shu tariqa XIV asrning ikkinchi yarmidan boshlab Movarounnahr yana mintaqaning siyosiy markaziga aylandi.

   Imperiyaning yuksalishi

   Temuriylar davlatining yuksalish davri asosan Amir Temur va uning nabiralari, xususan, Shohruh va Ulug‘bek hukmronligi davriga to‘g‘ri keladi. Amir Temur o‘z saltanatini mustahkamlash bilan birga, uni kengaytirish yo‘lida ham keng ko‘lamli yurishlar olib bordi. Eron, Xuroson, Iroq, Kavkaz, Hindiston shimoli, Kichik Osiyo va boshqa ko‘plab hududlarga qilgan yurishlari natijasida Temuriylar davlati Sharq va G‘arb o‘rtasidagi strategik hududlarni nazorat qila boshladi. Bu hol savdo-sotiq, siyosiy ta’sir va harbiy ustunlikni birlashtirgan yirik imperiyani vujudga keltirdi. Temur o‘z yurishlaridan keyin Samarqand va boshqa shaharlarni obodonlashtirishga katta e’tibor qaratib, ko‘plab hunarmand, me’mor va san’atkorlarni turli hududlardan Movarounnahrga ko‘chirib kelgan.

   Temuriylar davrida Samarqand, Hirot, Mashhad, Shohruxiya va boshqa shaharlar mintaqaning yirik siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlariga aylandi. Sug‘orma dehqonchilik rivoji uchun kanallar ta’mirlandi va yangilandi, bozorlarda turli mamlakatlardan kelgan savdogarlar savdo qilar, Ipak yo‘li va unga tutash tarmoqlar bo‘ylab Sharq va G‘arb o‘rtasida tovarlar, g‘oyalar va madaniyat almashinuvi kuchaydi. Temuriylar davrida savdo karvonlari Xitoy, Hindiston, Eron, Rossiya tomondan kelib, Samarqand va Hirot bozorlarida to‘xtar, bu yerda ipak, chinni, qimmatbaho toshlar, zeb-ziynat buyumlari, metall mahsulotlar, qog‘oz, kitob va boshqa ko‘plab mollar bilan almashinar edi. Natijada Temuriylar davlati iqtisodiy jihatdan ham qudratli saltanatga aylandi.

   Temuriylar davri ayni paytda ilm-fan va san’atning mislsiz yuksalish davri bo‘ldi. Shohruh va ayniqsa Mirzo Ulug‘bek zamonida ilmiy muhit yanada ravnaq topdi. Ulug‘bek Samarqandda rasadxona va madrasalar qurdirib, u yerda mashhur olimlarni jamladi. Astronomiya, matematika, geometriya, tarix, adabiyot va din ilmlari yuksak darajada rivojlandi. Ulug‘bekning “Ziji” asari o‘sha davr uchun nihoyatda aniq astronomik jadval bo‘lib, ko‘p asrlar davomida Sharq va G‘arb olimlariga manba bo‘lib xizmat qilgan. Temuriylar davridagi madaniy yuksalish natijasida Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy singari buyuk adib va mutafakkirlar yetishib chiqdi, tasviriy san’at, xattotlik, miniatyura, me’morchilik, gumbaz va minorali inshootlar beqiyos darajada rivojlandi. Registon majmuasi, Go‘ri Amir maqbarasi, Bibixonim masjidi va boshqa ko‘plab inshootlar Temuriylar davrining me’moriy salohiyatini namoyon etuvchi yodgorliklar sifatida buning yaqqol dalilidir.

   Zaiflashish va qulash

   Temuriylar davlati ham boshqa yirik imperiyalar singari ichki ziddiyatlar va tashqi bosimlar ta’sirida asta-sekin zaiflashib bordi. Amir Temur vafotidan so‘ng, uning avlodlari o‘rtasida taxt uchun kurashlar boshlandi. Har bir shahzoda o‘z hukmronligini o‘rnatishga intilib, ayrim hududlar mustaqil ravishda bo‘linib chiqdi yoki amalda yarim mustaqil uluslarga aylandi. Shohruh uzoq yillar davomida nisbatan barqarorlikni saqlab qolgani bilan, uning vafotidan keyin Temuriy shahzodalar o‘rtasidagi nizolar yana keskinlashdi. Natijada markaziy hokimiyat Movarounnahr va Xuroson ustidan mustahkam nazoratni saqlab qolishda qiynala boshladi.

   Bu vaqtda tashqi siyosiy maydonda ham yangi kuchlar paydo bo‘layotgan edi. G‘arb va janub tarafda turli mahalliy sulolalar, shimol va sharqda esa ko‘chmanchi o‘zbek qabilalari boshida turgan Shayboniylar kuchayib bordi. Temuriylar o‘rtasidagi ichki nizolar, shahzodalar o‘rtasidagi urushlar va viloyat hokimlarining mustaqillikka intilishi natijasida davlat harbiy va iqtisodiy jihatdan zaiflashdi. Shu zaiflikdan foydalangan Shayboniyxon boshlab bergan o‘zbeklar harakati Movarounnahr sari yurish qildi va XV asr oxiri – XVI asr boshlariga kelib Samarqand va Buxoro ustidan o‘z ta’sirini o‘rnatdi. Temuriylarning Movarounnahrdagi hukmronligi tugab, bu hududda Shayboniylar davri boshlandi.

   Shu bilan birga, Temuriylarning boshqa bir tarmog‘i Hindistonda Babur orqali yangi sulola – Boburiylar davlatiga asos soldi. Bu esa Temuriylar siyosiy merosining boshqa mintaqada davom etishini ta’minladi. Temuriylar davlati Movarounnahr va Xurosondagi siyosiy hukmronlikni yo‘qotgan bo‘lsa-da, ularning madaniy va ilmiy merosi keyingi asrlarda ham chuqur ta’sir ko‘rsatib keldi. Temuriylar davrida shakllangan ilmiy maktablar, me’moriy uslublar, adabiy an’analar, shaharsozlik va boshqaruv tajribasi keyinchalik Shayboniylar, Ashtarxoni ylar, hatto Temuriylardan chiqqan Boburiylar saltanatida ham o‘z aksini topdi. Kushon imperiyasi buddizm va san’at orqali Janubiy va Sharqiy Osiyoda iz qoldirgani singari, Temuriylar ham Markaziy Osiyo va kengroq islom olamida ilm-fan, adabiyot, me’morchilik va siyosiy madaniyat taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatib, tarixda o‘chmas iz qoldirgan sulola sifatida esda qolgan.