Temuriylar davlati

   Temuriylar davlati

   Temuriylar davlati XIV–XV asrlarda Markaziy Osiyo, Eron, Afğoniston, Hindistonning şimoli va Yaqin Şarq mintaqasida yuksak mavqega ega bölgan yirik sulolalardan biri bölib, u dastlab möğul istilosidan keyingi parokanda siyosiy vaziyat şaroitida, mahalliy amirlar va uruğ-aymoq boşliqlari örtasidagi kuraşlar fonida şakllandi. Movarounnahr hududi Çiğatoy ulusi tarkibida bölsada, real hokimiyat köpinça mahalliy zodagonlar qölida edi. Şu şaroitda barlos uruğidan çiqqan Amir Temur (1336-1405) harbiy iste’dodi, diplomatik mahorati va qat’iyatli siyosati bilan asta-sekin raqiblarini çetlaştirib, Samarqandni öz hokimiyatining markaziga aylantirdi va Temuriylar sulolasiga asos soldi. Uning yurişlari natijasida Movarounnahr bilan birga Eron, Iroq, Kavkaz, Afğoniston, hatto Hindiston şimoli va Kiçik Osiyoning ma’lum qismlari Temur hukmronligi ostiga tuşib, Temuriylar davlati öşa davrning eng qudratli saltanatlaridan biriga aylandi.

   Imperiyaning vujudga kelişi

   Temuriylar davlatining şakllanişi XIII–XIV asrlarda möğul istilosi va Çiğatoy ulusidagi siyosiy tarqoqlik bilan çambarças boğliq edi. Çiğatoy ulusida markaziy hokimiyat zaiflaşib, turli amirlar va sulola vakillari örtasida taxt uçun kuraşlar kuçaygan, Movarounnahr şahar va vohalari esa tez-tez bosqin va talonçilikka uçrab turgan. Mana şunday beqaror şaroitda barlos uruğiga mansub Amir Temur avval mahalliy hokimlar xizmatida bölgan, keyinçalik esa öz atrofida sodiq laşkar va amirlarni jamlab, bosqiçma-bosqiç mustaqil kuç sifatida maydonga çiqa boşlagan.

   U dastlab Janubiy Movarounnahr va unga tutaş hududlarda öz ta’sirini mustahkamlab, raqib amirlar va möğul noiblari bilan kuraş olib bordi. 1370-yilga kelib Temur siyosiy öyinlar, ittifoqlar va harbiy yurişlar orqali raqiblarini birma-bir mağlub etib, nihoyat Samarqandni öz saltanatining poytaxtiga aylantirdi. U öz hokimiyatini islomiy legitimlik bilan mustahkamlaş maqsadida özini Çingizxon avlodlaridan bölgan qöğirçoq xon nomidan “amir” sifatida körsatgan bölsa-da, real hokimiyatni töliq özi boşqargan. Temurning harbiy iste’dodi, intizomli laşkari, qat’iy içki tartib va katta strategik rejalari Temuriylar davlatining vujudga kelişi uçun asos bölib xizmat qildi. Şu tariqa XIV asrning ikkinçi yarmidan boşlab Movarounnahr yana mintaqaning siyosiy markaziga aylandi.

   Imperiyaning yuksalişi

   Temuriylar davlatining yuksaliş davri asosan Amir Temur va uning nabiralari, xususan, Şohruh va Uluğbek hukmronligi davriga töğri keladi. Amir Temur öz saltanatini mustahkamlaş bilan birga, uni kengaytiriş yölida ham keng kölamli yurişlar olib bordi. Eron, Xuroson, Iroq, Kavkaz, Hindiston şimoli, Kiçik Osiyo va boşqa köplab hududlarga qilgan yurişlari natijasida Temuriylar davlati Şarq va Ğarb örtasidagi strategik hududlarni nazorat qila boşladi. Bu hol savdo-sotiq, siyosiy ta’sir va harbiy ustunlikni birlaştirgan yirik imperiyani vujudga keltirdi. Temur öz yurişlaridan keyin Samarqand va boşqa şaharlarni obodonlaştirişga katta e’tibor qaratib, köplab hunarmand, me’mor va san’atkorlarni turli hududlardan Movarounnahrga köçirib kelgan.

   Temuriylar davrida Samarqand, Hirot, Maşhad, Şohruxiya va boşqa şaharlar mintaqaning yirik siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlariga aylandi. Suğorma dehqonçilik rivoji uçun kanallar ta’mirlandi va yangilandi, bozorlarda turli mamlakatlardan kelgan savdogarlar savdo qilar, Ipak yöli va unga tutaş tarmoqlar böylab Şarq va Ğarb örtasida tovarlar, ğoyalar va madaniyat almaşinuvi kuçaydi. Temuriylar davrida savdo karvonlari Xitoy, Hindiston, Eron, Rossiya tomondan kelib, Samarqand va Hirot bozorlarida töxtar, bu yerda ipak, çinni, qimmatbaho toşlar, zeb-ziynat buyumlari, metall mahsulotlar, qoğoz, kitob va boşqa köplab mollar bilan almaşinar edi. Natijada Temuriylar davlati iqtisodiy jihatdan ham qudratli saltanatga aylandi.

   Temuriylar davri ayni paytda ilm-fan va san’atning mislsiz yuksaliş davri böldi. Şohruh va ayniqsa Mirzo Uluğbek zamonida ilmiy muhit yanada ravnaq topdi. Uluğbek Samarqandda rasadxona va madrasalar qurdirib, u yerda maşhur olimlarni jamladi. Astronomiya, matematika, geometriya, tarix, adabiyot va din ilmlari yuksak darajada rivojlandi. Uluğbekning “Ziji” asari öşa davr uçun nihoyatda aniq astronomik jadval bölib, köp asrlar davomida Şarq va Ğarb olimlariga manba bölib xizmat qilgan. Temuriylar davridagi madaniy yuksaliş natijasida Alişer Navoiy, Abdurahmon Jomiy singari buyuk adib va mutafakkirlar yetişib çiqdi, tasviriy san’at, xattotlik, miniatyura, me’morçilik, gumbaz va minorali inşootlar beqiyos darajada rivojlandi. Registon majmuasi, Göri Amir maqbarasi, Bibixonim masjidi va boşqa köplab inşootlar Temuriylar davrining me’moriy salohiyatini namoyon etuvçi yodgorliklar sifatida buning yaqqol dalilidir.

   Zaiflaşiş va qulaş

   Temuriylar davlati ham boşqa yirik imperiyalar singari içki ziddiyatlar va taşqi bosimlar ta’sirida asta-sekin zaiflaşib bordi. Amir Temur vafotidan söng, uning avlodlari örtasida taxt uçun kuraşlar boşlandi. Har bir şahzoda öz hukmronligini örnatişga intilib, ayrim hududlar mustaqil ravişda bölinib çiqdi yoki amalda yarim mustaqil uluslarga aylandi. Şohruh uzoq yillar davomida nisbatan barqarorlikni saqlab qolgani bilan, uning vafotidan keyin Temuriy şahzodalar örtasidagi nizolar yana keskinlaşdi. Natijada markaziy hokimiyat Movarounnahr va Xuroson ustidan mustahkam nazoratni saqlab qolişda qiynala boşladi.

   Bu vaqtda taşqi siyosiy maydonda ham yangi kuçlar paydo bölayotgan edi. Ğarb va janub tarafda turli mahalliy sulolalar, şimol va şarqda esa köçmançi özbek qabilalari boşida turgan Şayboniylar kuçayib bordi. Temuriylar örtasidagi içki nizolar, şahzodalar örtasidagi uruşlar va viloyat hokimlarining mustaqillikka intilişi natijasida davlat harbiy va iqtisodiy jihatdan zaiflaşdi. Şu zaiflikdan foydalangan Şayboniyxon boşlab bergan özbeklar harakati Movarounnahr sari yuriş qildi va XV asr oxiri – XVI asr boşlariga kelib Samarqand va Buxoro ustidan öz ta’sirini örnatdi. Temuriylarning Movarounnahrdagi hukmronligi tugab, bu hududda Şayboniylar davri boşlandi.

   Şu bilan birga, Temuriylarning boşqa bir tarmoği Hindistonda Babur orqali yangi sulola – Boburiylar davlatiga asos soldi. Bu esa Temuriylar siyosiy merosining boşqa mintaqada davom etişini ta’minladi. Temuriylar davlati Movarounnahr va Xurosondagi siyosiy hukmronlikni yöqotgan bölsa-da, ularning madaniy va ilmiy merosi keyingi asrlarda ham çuqur ta’sir körsatib keldi. Temuriylar davrida şakllangan ilmiy maktablar, me’moriy uslublar, adabiy an’analar, şaharsozlik va boşqaruv tajribasi keyinçalik Şayboniylar, Aştarxoni ylar, hatto Temuriylardan çiqqan Boburiylar saltanatida ham öz aksini topdi. Kuşon imperiyasi buddizm va san’at orqali Janubiy va Şarqiy Osiyoda iz qoldirgani singari, Temuriylar ham Markaziy Osiyo va kengroq islom olamida ilm-fan, adabiyot, me’morçilik va siyosiy madaniyat taraqqiyotiga katta ta’sir körsatib, tarixda öçmas iz qoldirgan sulola sifatida esda qolgan.