Xorazmşohlar davlati

   Xorazmşohlar davlati

   Xorazmşohlar davlati XI–XIII asrlarda Markaziy Osiyo va Yaqin Şarq mintaqasida yuksak mavqega ega bölgan yirik sulolalardan biri bölib, u dastlab Ğaznaviylar va Saljuqiylar hukmronligiga qaram mahalliy hokimlik sifatida şakllanadi. Xorazm ölkasi Amudaryoning quyi oqimida, Kaspiy dengizi va Qoraqum çöli oraliğida joylaşgan bölib, qadimdan savdo-sotiq, suğorma dehqonçilik va dengizga tutaş strategik yöllari bilan maşhur bölgan. Xorazmşohlar sulolasining avlodlari bölgan Anuşteginiylar dastlab Saljuqiylar saroyida xizmat qilgan, keyinçalik esa Xorazmni boşqarişga tayinlangan. Şu tariqa Anuştegin ibn Qoçar nomi bilan boğliq bölgan sulola asta-sekin mustaqil siyosiy kuçga aylanadi. Uning öğli va nabiralari davrida Xorazm bosqiçma-bosqiç avval Saljuqiylar tasarrufidan çiqib, söngra Movarounnahr, Xuroson va Eronning katta qismini öz tasarrufiga olgan mustaqil va qudratli davlatga aylangan.

   Imperiyaning vujudga kelişi

   Xorazmşohlar davlatining şakllanişi Xorazmning tabiiy-geografik va siyosiy ahamiyati bilan çambarças boğliq edi. Amudaryoning quyi oqimidagi serhosil voha qadimdan suğorma dehqonçilik rivojlangan, daryodan çiqarilgan köplab kanallar orqali yangi yerlar özlaştirilgan, şahar va qal’alar qad kötargan. Xorazm XI asr boşlarida Ğaznaviylar, söngra Saljuqiylar hukmronligiga qaram hudud sifatida mavjud bölib, bu davrda mahalliy amirlar markaziy hukmdorlarga soliq va harbiy xizmat bilan böysungan. Anuştegin ibn Qoçar Saljuqiylar xizmatidagi sodiq amaldor bölib, Xorazmni boşqarişga tayinlanişi bilan keyinçalik Xorazmşohlar deb atalgan sulolaning siyosiy poydevori qöyildi.Anuştegindan keyin kelgan avlodlar – uning öğli va nabiralari – Xorazmda hokimiyatni mustahkamlab, mahalliy zodagonlar va harbiy kuçlarni öz atrofiga töpladi. Ular dastlab Saljuqiylarga sodiq vassal bölib köringan bölsalar-da, Saljuqiylar saltanati içki nizolar va zaiflaşiş jarayoniga yuz tutgan sari Xorazmşohlar tobora mustaqil siyosiy yöl tutişga öta bordi. Xorazmning savdo yöllari ustidagi nazorati, suğorma dehqonçilikdan keladigan boylik va strategik joylaşuvi Xorazmşohlar sulolasiga kuçli iqtisodiy va harbiy asos yaratib berdi. Şu tariqa XI–XII asrlar davomida Xorazm avval vassal hokimlikdan mustaqil davlatga, keyinçalik esa mintaqadagi eng qudratli siyosiy markazlardan biriga aylandi.

   Imperiyaning yuksalişi

   Xorazmşohlar hukmronligi davrida Xorazm nafaqat siyosiy markaz, balki mintaqaning iqtisodiy, madaniy va ilmiy hayotida ham muhim örin egalladi. Xorazmşohlar öz hokimiyatlarini islomiy legitimlik bilan mustahkamlaşga harakat qilib, xalifalikdan unvon va yorliqlar olgan, şariat va hanafiy mazhabi asosida boşqaruvni taşkil etgan. Davlat içida turli qavm va elatlar – turkiy, eroniy, arab va boşqa aholi qatlamlari yaşagan bölsa-da, ularning barçasi islomiy huquq va tartiblar asosida boşqarilgan. Xorazmşohlar hukmronligi ostida qadimdan suğorma dehqonçilik rivojlangan Xorazm vohasi yanada obod bölib, Amudaryodan çiqarilgan kanallar orqali yangi yerlar özlaştirilgan, şahar va qal’alar mustahkamlangan.

   Kuşon imperiyasi savdo yöllari orqali Rim, Eron va Xitoyni boğlovçi markazga aylangani kabi, Xorazmşohlar davrida ham Xorazm va unga qaraşli yurtlar Ipak yöli va boşqa savdo yöllari orqali Şarq va Ğarb örtasidagi vositaçi hudud sifatida katta rol öynadi. Volga böyi va Qipçoq daştlaridan kelgan savdo karvonlari Xorazm bozorlarida töxtab, bu yerda Eron, Xuroson, Hindiston hamda Bağdod va boşqa markazlarga jönatiladigan mollar bilan almaşinar edi. Daryolar orqali Kaspiy dengiziga çiqiş, undan keyin esa Kavkaz va Qora dengiz böylariga boriş imkoniyati Xorazmşohlar davlatining savdo-siyosiy ahamiyatini yanada oşirgan. Şu tariqa Xorazmşohlar Rim oltini va Xitoy ipaklari örniga Volga böyi möynalari, daşt çorvaçilik mahsulotlari, Eron va Xuroson ipak va töqimaçilik buyumlari, şuningdek, metall va hunarmandçilik mahsulotlari oqimini nazorat qilib, katta iqtisodiy foyda körgan.

   Xorazmşohlar davrida Xorazm va unga qaraşli yurtlarda ilm-fan va madaniyat ham yuksak darajaga kötarildi. Qoraxoniylar davrida şakllangan turkiy-islomiy muhit endi Xorazmşohlar zamonida yanada kengayib, yirik ilmiy maktablar vujudga keldi. Xususan, Xorazm atrofida rivojlangan ilmiy muhit keyinçalik “Xorazmiylar maktabi” deb nom olgan bölib, matematika, astronomiya, tibbiyot, tilşunoslik va falsafa sohalarida atoqli olimlar yetişib çiqişiga zamin yaratdi. Abu Rayhon Beruniy va Muhammad al-Xorazmiy kabi allomalar avvalgi davrga mansub bölsalar-da, Xorazmning ilmiy an’analari Xorazmşohlar davrida ham davom etdi, madrasalar va kutubxonalar faoliyat yuritdi, ulamolar saroy atrofida jam böldi. Xuddi Kuşonlar davrida Gandhara san’ati Şarq va Ğarb ta’sirining sintezi bölganidek, Xorazmşohlar davrida turkiy, eroniy va islomiy an’analar uyğunlaşib, öziga xos madaniy muhitni hosil qildi. Xorazmşohlar davlatining siyosiy yuksalişi asosan Anuşteginiylar sulolasining keyingi avlodlari – Atsiz, Takaş va Alouddin Muhammad davriga töğri keladi. Atsiz Saljuqiylar böysunuvçisi bölsa-da, asta-sekin mustaqil siyosat yurita boşlagan, soliqlarni öz foydasiga qayta yönaltirgan va Xorazmni harbiy jihatdan mustahkamlagan. Uning vorislari Takaş va Alouddin Muhammad esa Xorazmşohlar davlatining hududini kengaytirib, Xuroson, Movarounnahr, Eronning katta qismi, hatto Kavkaz sari çözilgan yerlarga öz ta’sirini yoygan. Bu davrda Xorazmşohlar deyarli butun musulmon Şarqidagi eng qudratli davlatlardan biriga aylanib, xalifalik siyosati, Saljuqiylar merosi va mahalliy amirliklar ustidan öz ta’sirini örnatadi.

   Zaiflaşiş va qulaş

   Biroq bu yuksak qudrat içki ziddiyatlar va taşqi xavf manbalarini ham kuçaytirdi. Davlat tez kengaygani sari markaziy hokimiyat viloyatlardagi amir va laşkarboşlarga töla nazorat örnatişda qiynala boşladi. Xorazmşohlar özlarini köp hollarda xalifa bilan teng darajadagi hukmdor sifatida körsatib, diniy-legitim asosda ham mustaqillik da’vo qildilar, bu esa boşqa musulmon sulolalari bilan raqobatni kuçaytirdi. Saljuqiylar, Ğuriylar va boşqa mahalliy kuçlar bilan bölgan nizolar, ayniqsa, Xuroson va Erondagi hududlar ustidan nazorat uçun bölgan kuraş davlatni doimiy harbiy harakatlarda uşlab turdi. Şu bilan birga, şimol va şarq taraflarda köçmançi qabilalar – qipçoqlar va yangi paydo bölayotgan möğul qabilalarining harakati ham Xorazmşohlar uçun tobora xavfli tus ola boşlagan.

   XIII asr boşlariga kelib, Çingizxon boşçiligidagi möğul laşkarlarining Markaziy Osiyoga yurişi Xorazmşohlar davlatining taqdirini hal qiluvçi omil böldi. Ilgari Kuşon imperiyasi Sosoniylar va Gupta hukmdorlari zarbasi ostida ikki bölakka bölinib, öz ta’sirini boy bergan bölsa, Xorazmşohlar davlati ham möğul bosqinlari natijasida qisqa muddat içida parokanda bölib, butunlay qulab tuşdi. Alouddin Muhammad möğul tahdidi oldida şoşilinç va ba’zan ziddiyatli siyosiy qarorlar qabul qilib, şaharlarni yetarli tayyorgarliksiz qoldirgan, içki ittifoqçilari bilan kelişmovçilikka borgan. Möğullarning Xorazmga yurişi çoğida Buxoro, Samarqand, Urganç kabi yirik şaharlar vayron qilingan, aholining katta qismi qirib taşlangan yoki quvğin qilingan, suğoriş tizimlari buzilgan. Xorazmşohlar davlatining qulaşiga qaramay, ularning siyosiy va madaniy merosi keyingi asrlarda ham sezilib turgan. Ularning davrida mustahkamlangan islomiy tartiblar, şaharsozlik, suğorma dehqonçilik an’analari, ilmiy va madaniy muhit keyinçalik möğul istilosidan keyingi tiklaniş davrida, xususan, Temuriylar va boşqa mahalliy sulolalar hukmronligi vaqtida yangi şaklda davom etdi. Kuşon imperiyasi buddizm va san’at orqali Janubiy va Şarqiy Osiyoda iz qoldirgani singari, Xorazmşohlar ham Markaziy Osiyoda islomiy siyosiy madaniyat, davlat boşqaruvi va şahar hayoti taraqqiyotiga çuqur ta’sir körsatib, öz davrining eng muhim musulmon sulolalaridan biri sifatida tarixda öçmas iz qoldirdi.