Xorazmshohlar davlati

   Xorazmshohlar davlati

   Xorazmshohlar davlati XI–XIII asrlarda Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq mintaqasida yuksak mavqega ega bo‘lgan yirik sulolalardan biri bo‘lib, u dastlab G‘aznaviylar va Saljuqiylar hukmronligiga qaram mahalliy hokimlik sifatida shakllanadi. Xorazm o‘lkasi Amudaryoning quyi oqimida, Kaspiy dengizi va Qoraqum cho‘li oralig‘ida joylashgan bo‘lib, qadimdan savdo-sotiq, sug‘orma dehqonchilik va dengizga tutash strategik yo‘llari bilan mashhur bo‘lgan. Xorazmshohlar sulolasining avlodlari bo‘lgan Anushteginiylar dastlab Saljuqiylar saroyida xizmat qilgan, keyinchalik esa Xorazmni boshqarishga tayinlangan. Shu tariqa Anushtegin ibn Qochar nomi bilan bog‘liq bo‘lgan sulola asta-sekin mustaqil siyosiy kuchga aylanadi. Uning o‘g‘li va nabiralari davrida Xorazm bosqichma-bosqich avval Saljuqiylar tasarrufidan chiqib, so‘ngra Movarounnahr, Xuroson va Eronning katta qismini o‘z tasarrufiga olgan mustaqil va qudratli davlatga aylangan.

   Imperiyaning vujudga kelishi

   Xorazmshohlar davlatining shakllanishi Xorazmning tabiiy-geografik va siyosiy ahamiyati bilan chambarchas bog‘liq edi. Amudaryoning quyi oqimidagi serhosil voha qadimdan sug‘orma dehqonchilik rivojlangan, daryodan chiqarilgan ko‘plab kanallar orqali yangi yerlar o‘zlashtirilgan, shahar va qal’alar qad ko‘targan. Xorazm XI asr boshlarida G‘aznaviylar, so‘ngra Saljuqiylar hukmronligiga qaram hudud sifatida mavjud bo‘lib, bu davrda mahalliy amirlar markaziy hukmdorlarga soliq va harbiy xizmat bilan bo‘ysungan. Anushtegin ibn Qochar Saljuqiylar xizmatidagi sodiq amaldor bo‘lib, Xorazmni boshqarishga tayinlanishi bilan keyinchalik Xorazmshohlar deb atalgan sulolaning siyosiy poydevori qo‘yildi.Anushtegindan keyin kelgan avlodlar – uning o‘g‘li va nabiralari – Xorazmda hokimiyatni mustahkamlab, mahalliy zodagonlar va harbiy kuchlarni o‘z atrofiga to‘pladi. Ular dastlab Saljuqiylarga sodiq vassal bo‘lib ko‘ringan bo‘lsalar-da, Saljuqiylar saltanati ichki nizolar va zaiflashish jarayoniga yuz tutgan sari Xorazmshohlar tobora mustaqil siyosiy yo‘l tutishga o‘ta bordi. Xorazmning savdo yo‘llari ustidagi nazorati, sug‘orma dehqonchilikdan keladigan boylik va strategik joylashuvi Xorazmshohlar sulolasiga kuchli iqtisodiy va harbiy asos yaratib berdi. Shu tariqa XI–XII asrlar davomida Xorazm avval vassal hokimlikdan mustaqil davlatga, keyinchalik esa mintaqadagi eng qudratli siyosiy markazlardan biriga aylandi.

   Imperiyaning yuksalishi

   Xorazmshohlar hukmronligi davrida Xorazm nafaqat siyosiy markaz, balki mintaqaning iqtisodiy, madaniy va ilmiy hayotida ham muhim o‘rin egalladi. Xorazmshohlar o‘z hokimiyatlarini islomiy legitimlik bilan mustahkamlashga harakat qilib, xalifalikdan unvon va yorliqlar olgan, shariat va hanafiy mazhabi asosida boshqaruvni tashkil etgan. Davlat ichida turli qavm va elatlar – turkiy, eroniy, arab va boshqa aholi qatlamlari yashagan bo‘lsa-da, ularning barchasi islomiy huquq va tartiblar asosida boshqarilgan. Xorazmshohlar hukmronligi ostida qadimdan sug‘orma dehqonchilik rivojlangan Xorazm vohasi yanada obod bo‘lib, Amudaryodan chiqarilgan kanallar orqali yangi yerlar o‘zlashtirilgan, shahar va qal’alar mustahkamlangan.

   Kushon imperiyasi savdo yo‘llari orqali Rim, Eron va Xitoyni bog‘lovchi markazga aylangani kabi, Xorazmshohlar davrida ham Xorazm va unga qarashli yurtlar Ipak yo‘li va boshqa savdo yo‘llari orqali Sharq va G‘arb o‘rtasidagi vositachi hudud sifatida katta rol o‘ynadi. Volga bo‘yi va Qipchoq dashtlaridan kelgan savdo karvonlari Xorazm bozorlarida to‘xtab, bu yerda Eron, Xuroson, Hindiston hamda Bag‘dod va boshqa markazlarga jo‘natiladigan mollar bilan almashinar edi. Daryolar orqali Kaspiy dengiziga chiqish, undan keyin esa Kavkaz va Qora dengiz bo‘ylariga borish imkoniyati Xorazmshohlar davlatining savdo-siyosiy ahamiyatini yanada oshirgan. Shu tariqa Xorazmshohlar Rim oltini va Xitoy ipaklari o‘rniga Volga bo‘yi mo‘ynalari, dasht chorvachilik mahsulotlari, Eron va Xuroson ipak va to‘qimachilik buyumlari, shuningdek, metall va hunarmandchilik mahsulotlari oqimini nazorat qilib, katta iqtisodiy foyda ko‘rgan.

   Xorazmshohlar davrida Xorazm va unga qarashli yurtlarda ilm-fan va madaniyat ham yuksak darajaga ko‘tarildi. Qoraxoniylar davrida shakllangan turkiy-islomiy muhit endi Xorazmshohlar zamonida yanada kengayib, yirik ilmiy maktablar vujudga keldi. Xususan, Xorazm atrofida rivojlangan ilmiy muhit keyinchalik “Xorazmiylar maktabi” deb nom olgan bo‘lib, matematika, astronomiya, tibbiyot, tilshunoslik va falsafa sohalarida atoqli olimlar yetishib chiqishiga zamin yaratdi. Abu Rayhon Beruniy va Muhammad al-Xorazmiy kabi allomalar avvalgi davrga mansub bo‘lsalar-da, Xorazmning ilmiy an’analari Xorazmshohlar davrida ham davom etdi, madrasalar va kutubxonalar faoliyat yuritdi, ulamolar saroy atrofida jam bo‘ldi. Xuddi Kushonlar davrida Gandhara san’ati Sharq va G‘arb ta’sirining sintezi bo‘lganidek, Xorazmshohlar davrida turkiy, eroniy va islomiy an’analar uyg‘unlashib, o‘ziga xos madaniy muhitni hosil qildi. Xorazmshohlar davlatining siyosiy yuksalishi asosan Anushteginiylar sulolasining keyingi avlodlari – Atsiz, Takash va Alouddin Muhammad davriga to‘g‘ri keladi. Atsiz Saljuqiylar bo‘ysunuvchisi bo‘lsa-da, asta-sekin mustaqil siyosat yurita boshlagan, soliqlarni o‘z foydasiga qayta yo‘naltirgan va Xorazmni harbiy jihatdan mustahkamlagan. Uning vorislari Takash va Alouddin Muhammad esa Xorazmshohlar davlatining hududini kengaytirib, Xuroson, Movarounnahr, Eronning katta qismi, hatto Kavkaz sari cho‘zilgan yerlarga o‘z ta’sirini yoygan. Bu davrda Xorazmshohlar deyarli butun musulmon Sharqidagi eng qudratli davlatlardan biriga aylanib, xalifalik siyosati, Saljuqiylar merosi va mahalliy amirliklar ustidan o‘z ta’sirini o‘rnatadi.

   Zaiflashish va qulash

   Biroq bu yuksak qudrat ichki ziddiyatlar va tashqi xavf manbalarini ham kuchaytirdi. Davlat tez kengaygani sari markaziy hokimiyat viloyatlardagi amir va lashkarboshlarga to‘la nazorat o‘rnatishda qiynala boshladi. Xorazmshohlar o‘zlarini ko‘p hollarda xalifa bilan teng darajadagi hukmdor sifatida ko‘rsatib, diniy-legitim asosda ham mustaqillik da’vo qildilar, bu esa boshqa musulmon sulolalari bilan raqobatni kuchaytirdi. Saljuqiylar, G‘uriylar va boshqa mahalliy kuchlar bilan bo‘lgan nizolar, ayniqsa, Xuroson va Erondagi hududlar ustidan nazorat uchun bo‘lgan kurash davlatni doimiy harbiy harakatlarda ushlab turdi. Shu bilan birga, shimol va sharq taraflarda ko‘chmanchi qabilalar – qipchoqlar va yangi paydo bo‘layotgan mo‘g‘ul qabilalarining harakati ham Xorazmshohlar uchun tobora xavfli tus ola boshlagan.

   XIII asr boshlariga kelib, Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘ul lashkarlarining Markaziy Osiyoga yurishi Xorazmshohlar davlatining taqdirini hal qiluvchi omil bo‘ldi. Ilgari Kushon imperiyasi Sosoniylar va Gupta hukmdorlari zarbasi ostida ikki bo‘lakka bo‘linib, o‘z ta’sirini boy bergan bo‘lsa, Xorazmshohlar davlati ham mo‘g‘ul bosqinlari natijasida qisqa muddat ichida parokanda bo‘lib, butunlay qulab tushdi. Alouddin Muhammad mo‘g‘ul tahdidi oldida shoshilinch va ba’zan ziddiyatli siyosiy qarorlar qabul qilib, shaharlarni yetarli tayyorgarliksiz qoldirgan, ichki ittifoqchilari bilan kelishmovchilikka borgan. Mo‘g‘ullarning Xorazmga yurishi chog‘ida Buxoro, Samarqand, Urganch kabi yirik shaharlar vayron qilingan, aholining katta qismi qirib tashlangan yoki quvg‘in qilingan, sug‘orish tizimlari buzilgan. Xorazmshohlar davlatining qulashiga qaramay, ularning siyosiy va madaniy merosi keyingi asrlarda ham sezilib turgan. Ularning davrida mustahkamlangan islomiy tartiblar, shaharsozlik, sug‘orma dehqonchilik an’analari, ilmiy va madaniy muhit keyinchalik mo‘g‘ul istilosidan keyingi tiklanish davrida, xususan, Temuriylar va boshqa mahalliy sulolalar hukmronligi vaqtida yangi shaklda davom etdi. Kushon imperiyasi buddizm va san’at orqali Janubiy va Sharqiy Osiyoda iz qoldirgani singari, Xorazmshohlar ham Markaziy Osiyoda islomiy siyosiy madaniyat, davlat boshqaruvi va shahar hayoti taraqqiyotiga chuqur ta’sir ko‘rsatib, o‘z davrining eng muhim musulmon sulolalaridan biri sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirdi.