Yangiliklar


78

Xato uchun ikki bor surgun qilingan musahhih

"Millat ruhi" turkumidan

Turkiston jadidchilik harakatining yirik namoyandasi Mahmudxo‘ja Behbudiyning shogirdi, maʼrifatparvar, ziyoli adib Hoji Muin Shukrullo o‘g‘li 1883-yil 19-martda Samarqand shahrining Ruhobod mavzeida tug‘ilgan.

U ota-onasidan barvaqt ayrilib, bobosi qo‘lida tarbiyalangan. Bobosi masjidda imom bo‘lganligi bois, u nabirasiga diniy ilmlardan saboq beradi. Bobosi tarbiyasidan so‘ng Hoji Muin o‘z davrining taniqli ziyolilaridan bo‘lgan Sayidahmad Vasliydan ilm o‘rganadi. Sayidahmad Vasliy unga arab tili qoidalarini o‘rgatibgina qolmay, balki undagi sheʼriyatga bo‘lgan qiziqishning ham ortishiga sababchi bo‘ladi.

Hoji Muin eski maktabda ilk muallimlik faoliyatini boshlaydi. 1903-yilda esa o‘zi yangi usul maktabini ochadi, mudarrislik qiladi hamda darsliklar yozib, chop ettiradi.

Mahmudxo‘ja Behbudiyning 1911-yilda yozilgan va 1914-yilda sahna yuzini ko‘rgan «Padarkush yoxud o‘qimagan bolaning holi» nomli pyesasi Hoji Muin hayotida tub o‘zgarish yasab, uning sheʼriyatdan uzoqlashib, dramaturgiya sohasiga kirib borishiga sababchi bo‘ladi. U o‘sha davrning nohaqliklari, qoloqlik, nochorlik, xalq orasida urfga kirib qolgan salbiy illatlarni hayotiy voqealar asosida ochib beribgina qolmay, xalqni uyg‘onishga, maʼrifatli bo‘lishga undagan. Bu uning «Eski maktab, yangi maktab», «Mazluma xotin», “Ko‘knori”, «Maorif qurbonlari» pyesalari va «Juvonbozlik qurbonlari», «Qozi ila muallim», «Boy ila xizmatkor» kabi sahna asarlarida aks etgan.

1916-yilda hamma qatori Hoji Muin ham mardikorlikka olinib, front orqasidagi qora ishlarga yuboriladi. Fevral inqilobidan so‘ng o‘z yurtiga qaytib kelib, sevgan kasbini davom ettiradi.

Hoji Muin o‘z davrining taniqli jadid maʼrifatparvarlari kabi yurt ozodligi, milliy istiqlol uchun kurash davri kelganligini his qilgan holda “Samarqand”, “Hurriyat”, “Zarafshon” gazetalarida va “Oyna” jurnalida faoliyat yuritgan. Shuningdek, 1918-yilda o‘zi «Mehnatkashlar tovushi» gazetasini yo‘lga qo‘yadi va 1924-yilda “Mashrab” nomli hajviy jurnalga asos soladi.

U «Ovozi tojik» gazetasida musahhih bo‘lib ishlab yurgan kezlarida bir voqea yuz beradi-yu hayoti ag‘dar-to‘ntar bo‘lib ketadi. Voqea quyidagicha bo‘lib o‘tadi: «Ovozi tojik» gazetasining 1929-yil 24-aprel sonida 1-may bayramoldi chaqiriqlarini ruschadan tojikchaga o‘girib berayotganida «doloy sotsial-imperialistov, da zdravstvuyet kommunisticheskiy internatsional!» matni tarjimasida «da zdravstvuyet («zinda bod»)» eʼtiborsizlik tufayli tushib qoladi-yu «nest bod kommunisti baynalmilal!» («yo‘qolsin kommunistik internatsional») bo‘lib chiqib ketadi. Bu voqeaga sho‘ro hukumati tomonidan siyosiy ranglar berilishi natijasida Hoji Muin Sibirga surgun qilinadi. Surgundan qaytgach, yana gazetada faoliyat yuritadi.

1937-yilda esa otishga hukm qilingan xalq dushmani «Muralov»ning sharifi shu yillarning dovruqli davlat arbobi «Molotov» bilan almashib ketadi va Hoji Muinga bu ishni atay qilgan, degan ayb qo‘yiladi. Sho‘ro hukumati siyosatiga qarshi targ‘ibotchi deb hisoblanib, u 10 yilga hukm qilinadi. Oradan besh yil o‘tib, Perm oblastining Solikamsk shahrida vafot etadi.

U 1963-yilda oqlanadi. Vatan ozodligi, erk va mustaqillik yo‘lida jonini fido qilgan fojiali taqdir qurboni Hoji Muin o‘z davrining yetuk olimi, jonkuyar farzandi sifatida hamisha o‘zbek xalqining qalbida va tarixida qoladi. Chunki bugun biz yashayotgan mustaqil davlatning birinchi g‘ishtlari qurilishiga sababchi bo‘lgan shaxslar qatorida Hoji Muinning ham nomi bor. U nafaqat shoir, adib, musahhih, shu bilan birga, qalami o‘tkir jurnalist ham edi. Hoji Muin kabi ijodkorlarning taqdiri mustaqillikka osonlikcha erishilmaganligini anglatsa, ularning ijod mahsullari yosh avlodga ibrat maktabi bo‘lib xizmat qiladi.

 

Dildora YUSUPOVA, falsafa fanlari doktori

“Milliy tiklanish” gazetasidan olindi