Yangiliklar


57

Eʼtirozlar o‘rinli. Chunki...

66 milliarddan korrupsiyaning isi kelyapti

“Probatsiya”ning tarjimasi – g‘urursizlar

Ey odamlar mahkum ham odam

Moliya vaziri surdo tarjimon uchun pul bermaydi

 

Bir qarashda qariyb uch soat davom etgan yig‘ilishda unchalar muhim qonunlar muhokama qilinmagandek.

Ammo deputatlarga taqdim etilgan qonun loyihalari mohiyatiga eʼtibor qaratilsa, ularda shu paytgacha diqqatimizdan chetda qolib kelayotgan qatlam vakillari manfaati, hanuz odamlar ko‘zidan yiroqda – soyalarda ildiz otayotgan korrupsiya illatini yo‘q qilish maqsadi mujassamligi yaqqol ko‘rinadi.

«Milliy tiklanish» demokratik partiyasi fraksiyasining navbatdagi yig‘ilishi ham qizg‘in o‘tdi. Unda dastlab «Davlat hisobidan yuridik yordam to‘g‘risida»gi qonun loyihasi muhokama qilindi.

Qonun tashabbuskorlarining qayd etishlaricha, Kons­titutsiyaga asosan har bir fuqaro himoyalanish, professional yuridik yordam olishga haqli. Ammo amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, fuqarolar faqat jinoyat ishlari bo‘yicha yuridik yordam olishlari mumkin ekan. Maʼmuriy va fuqa­rolik ishlarida esa bunday yordam ko‘rsatilmaydi. Bu esa ijtimoiy ko‘makka muhtoj fu­qarolarning haqli eʼtirozlariga sabab bo‘lmoqda. Shu bois ham ushbu qonun loyihasi ishlab chiqilib, u asosida davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish chegarasi kengaytirilyapti. Yaʼni, fuqarolarning maʼmuriy va fuqarolik ishlarida ham yuridik yordam olishlariga imkon yaratilyapti.

Shu o‘rinda davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatadigan advokatlarni jalb etishda shaffof mexanizm yaratilmagani ham sohada korrupsiyaning, «cho‘ntak advokatlari»ning ko‘payishiga sabab bo‘layotganiga fraksiya aʼzolari alohida eʼtibor qaratdilar. Qayd etilishicha, birgina Toshkent shahriga 2021-yili jinoyat ishlarida bepul advokatlik xizmati ko‘rsatish uchun davlat byudjetidan 66 mlrd. so‘m ajratilgan. Bu mablag‘ asosan 154 ta advokatlik tuzilmalariga to‘lab berilgan. Xolbuki, poytaxtimizda 1019 ta advokatlik tuzilmasi faoliyat olib boryapti. Agar ushbu qonun loyihasi maʼqullansa, advokatlarni tanlash elektron tarzda, yaʼni inson omilisiz amalga oshiriladigan bo‘ladi.

Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatishni muvofiq­lashtiruvchi yagona organ yo‘q­ligi ham byudjet mablag‘­lari­ning samarasiz ishlatilishiga sabab bo‘lmoqda. Masalan, 2019-yilda yuridik yordam ko‘r­satganlik uchun 14,2 mlrd. so‘m, 2020-yilda 18,2, 2021-yilda esa 79,4 mlrd. so‘m mab­lag‘ ajratilgan. Endilikda Adliya vazirligi bu borada vakolatli organ sifatida belgilanmoqda. Shu o‘rinda BMTning Narkotiklar va jinoyatchilik bo‘yicha boshqarmasi, Taraqqiyot das­turi tashkiloti va USAID agentligi tomonidan ham davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatishni tartibga soluvchi qonunni qabul qilish tavsiya etilganini taʼkidlash joiz.

Fraksiya aʼzosi Jahongir Abdurasulov qonun loyihasi xalqimiz uchun juda zarur ekanini taʼkidlab, qonun tashabbuskorlaridan Toshkentda advokatlar uchun sarflangan 66 mlrd. so‘mning qanchasi o‘zini oqlagani, oqlamagani haqidagi aniq maʼlumotlarni taqdim etishni so‘ragan bo‘lsa, Davron Aripov ushbu qonunni qabul qilish bilan nechta qonunga o‘zgartirish kiritilishi haqidagi maʼlumot bilan qiziqdi.

Fraksiya rahbari Alisher Qodirov ham qonun loyihasiga munosabat bildirib, insonparvarlik nuqtai nazardan advokatlar ish samaradorligini nazorat qilish huquqini vaqtincha bo‘lsa ham Adliya vazirligiga berishni taklif qilib, quyidagilarni taʼkidladi:

– Har yili advokatlik xizmati uchun byudjetdan milliardlab mablag‘ ajratilsa-da, afsuski ayrim advokatlar sudda fuqaroni yuzaki himoya qilib, davlatni aldab byudjet mablag‘ini o‘zlashtirayotgani kuzatilmoqda. Buni esa nazorat qiladigan idoraning o‘zi yo‘q ekan. To‘g‘ri, bu amaldagi qonunlarimiz va xalqaro normalarga zid bo‘lishi mumkin. Ammo ayni o‘tish davrida shunday yo‘l tutish kerak deb hisoblayman. Bu ham fuqaroning advokaturaga bo‘lgan zaif ishonchini oshiradi, ham byudjet mablag‘ining samarali ishlatilishini taʼminlaydi, eng muhimi, nopok advokatlarni kamaytiradi.

Adliya vaziri o‘rinbosari Aktam Muhammadiyev ushbu tak­lifga munosabat bildirar ekan, bu masalani ko‘rib chiqishga vaʼda berdi. Shundan keyin deputatlar qonun loyihasini birinchi o‘qishda konseptual jihatdan maʼqulladilar.

Fraksiya yig‘ilishida «O‘zbe­kiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga mahkum­larning huquqlari va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilishga qaratilgan o‘z­gartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘­risida»gi qonuni loyihasi ham muhokama qilindi.

Taʼkidlanganidek, so‘nggi yillarda mahkumlarning haq-huquqi va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ularni jamiyatning to‘laqonli aʼzosiga aylantirish va to‘g‘ri yo‘lga qaytarish bo‘yicha jazoni ijro etish muassasalarida ham tizimli islohotlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, barcha tergov hibsxonalari hamda jazoni ijro etish muassasalariga videokameralar o‘rnatildi. Mahkumlarning ovqatlanish tartibi qayta ko‘­rib chiqildi. Yaqinlari bilan uchrashish bo‘yicha yengillik­lar berildi.

Jazoni o‘tash shart-sharoit­larini xalqaro normalarga muvofiqlashtirish choralari ham ko‘rilmoqda. Misol uchun mahkumlarning qamoqxonalarda ishlagan davri umumiy mehnat stajiga qo‘shilmasligi natijasida ular pensiya taʼminotiga ega bo‘lmayaptilar. Shuningdek, mahkumlarni rag‘batlantirishga asos bo‘luvchi mezonlar Jinoyat kodeksida aniq belgilab berilmagan. Bu ham turli yondashuvlarga sabab bo‘lmoqda. Shu va shu kabi kamchiliklarni bartaraf etish uchun ushbu qonun loyihasi tayyorlangani taʼkidlandi.

Boshqacha aytganda, ushbu qonun loyihasi bilan mahkum­larning tuzalish yo‘liga o‘tgan­ligini belgilovchi qatʼiy mezonlar belgilanmoqda, mehnatga jalb etilgan mahkum­larga koloniyalardagi ish stajini umumiy mehnat stajiga qo‘shib hisoblash tartibi joriy etilib, ular uchun kelgusida pensiya olish imkoniyati yaratiladi. Shuningdek, loyihada mahkumlarga surdo tarjimon xizmatidan foydalanish huquqini berish, I va II guruh nogironligi bo‘lgan mahkumlar uchun esa yashash sharoitini yaxshilash nazarda tutilyapti.

Deputatlar bunday o‘zgarish­larni qo‘llab-quvvatladilar, ammo ularni bajarishga ketadigan xarajatlar, masalan, surdo tarjimoni uchun ketadigan mablag‘ qayerdan qoplanishi ko‘rsatilmagani kutilmagan hol bo‘ldi. Chunki qonun loyiha­sida bu maqsadlar uchun byudjetdan qo‘shimcha mablag‘ talab etilmasligi ko‘rsatilgan ekan...

Ichki ishlar vakili bu savolga javob berar ekan, bugun jazoni ijro etish muassasalarida 200 nafardan ortiq nogiron mahkumlar bo‘lsa, ularning atigi bir nafari surdo tarjimonga muhtojligini maʼlum qildi. Umuman, zarur mablag‘lar har bir koloniyalarda faoliyat ko‘rsatayotgan ishlab chiqarish korxonalari hisobidan qoplanadi.

Fraksiya yig‘ilishida qo­nun loyihalarida o‘zbekcha so‘zlar­dan foydalanish imkoniyati bo‘la turib, haligacha rus tilidagi so‘zlardan foy­dalanilayot­ganiga ham eʼtibor qaratildi.

– Biz har bir qonunda o‘zbek tili meʼyorlariga qatʼiy amal qilinishiga erishishimiz lozim, – dedi Alisher Qodirov. – Bugungi qonun loyihalarida ham fraksiyaning talabi bilan boshqa tildagi so‘zlar o‘zbekcha muqobili bilan almashtirildi. Afsuski, hali qonunchiligimizda bunday muammolar juda ko‘p. Masalan, «Probatsiya to‘g‘risida»gi qonun loyihasini muhokama qildik. “Probatsiya” so‘zi xalqimiz uchun umuman tushunarsiz. Shu so‘zning o‘zbekcha muqobilini topib ishlatsak, kim qarshilik ko‘rsatadi? O‘zimizni-o‘zimiz cheklaganimiz oqibatida o‘zbek qonunchiligi terminologiyasi yaratilmayapti.

Qonun loyihalari tashabbus­korlari ham buning imkoniyati borligini, agar deputatlar va soha mutaxassislari til bilan bog‘liq ijobiy o‘zgarishlarni taklif qilsalar, ularni qonun loyihalariga kiritishda muammo yo‘qligini taʼkidlashdi.

 

Ravshan MAHMUDOV,

«Milliy tiklanish» muxbiri